Skład ciała

Jakie są modele składu ciała?

Najprostszy model dwuskładnikowy dzieli masę ciała na masę tłuszczową i masę beztłuszczową, a czteroskładnikowy, uznawany za metodę odniesienia, mierzy osobno tłuszcz, wodę, białko i składniki mineralne¹.

Model dwuskładnikowy przyjmuje stałe wartości: gęstość tłuszczu 0,9007 g/cm³, gęstość masy beztłuszczowej 1,1000 g/cm³ i udział wody w masie beztłuszczowej 73,72%. Wszystkie trzy wyprowadzono z analiz ciał trzech mężczyzn. Tymczasem udział wody w masie beztłuszczowej waha się u większości gatunków od 70 do 76%. Autorka przeglądu uznaje więc, że najlepiej byłoby stosować współczynnik nawodnienia ustalony dla danej populacji.

Model trójskładnikowy rozdziela masę beztłuszczową na wodę i suchą resztę, którą tworzą białko i minerały. Do porządkowania badań nad składem ciała zaproponowano też szerszy opis, w którym ciało ma pięć poziomów organizacji: atomowy, cząsteczkowy, komórkowy, tkankowy i poziom całego ciała².

Jak mierzy się skład ciała?

Metod oceny składu ciała jest wiele: pomiary antropometryczne, w tym fałdów skórnych, rozcieńczanie znaczników, densytometria, absorpcjometria promieniowania rentgenowskiego o dwóch energiach (DXA), pletyzmografia powietrzna i analiza impedancji bioelektrycznej (BIA). Różnią się one precyzją i dokładnością. Tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny pozwalają uwidocznić i zmierzyć poszczególne tkanki. Z powodu kosztu i złożoności pozostają jednak narzędziami badawczymi.

Grupa robocza Komisji Medycznej Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) stwierdziła, że w ocenie składu ciała sportowców nie ma metody, którą można uznać za uniwersalny wzorzec³. Każda ma słabe strony, w samym pomiarze albo w przyjętych założeniach. Do śledzenia zmian w czasie przydatne pozostają pojedyncze metody, a ich surowe wyniki służą jako zastępcza miara składu ciała. Nie dotyczy to BMI.

W 2013 roku grupa robocza Komisji Medycznej MKOl do spraw składu ciała przeprowadziła ankietę. Odpowiedziało 216 specjalistów z 33 krajów, a 86% z nich oceniało skład ciała zawodników⁴. Najczęściej mierzono fałdy skórne. DXA stosowało 38% ankietowanych, BIA 29%, pletyzmografię powietrzną 17%, ważenie hydrostatyczne 10%. Autorzy zwrócili uwagę, że pomiary nie są standaryzowane. Spośród osób, które odpowiedziały na pytanie o problemy z oceną składu ciała, 69% uznało, że takie problemy istnieją.

Czy skład ciała wpływa na wynik sportowy?

W przeglądzie 29 badań podłużnych, prospektywnych i interwencyjnych więcej tkanki tłuszczowej wiązało się z gorszymi wynikami w sportach wytrzymałościowych⁵. Przyrost masy mięśniowej poprawiał natomiast wyniki w wielu dyscyplinach.

Największe znaczenie skład ciała ma tam, gdzie zawodnik przenosi własne ciało wbrew grawitacji, w sportach z kategoriami wagowymi i w dyscyplinach ocenianych przez sędziów. We wczesnym wyławianiu talentów skład ciała nie pomagał. Nie znaleziono też jednej wartości granicznej, która dawałaby przewagę. Autorzy uznali go za jeden z wielu czynników wpływających na wynik i przestrzegli, by nie przeceniać jego wpływu.

Czy BMI dobrze ocenia skład ciała sportowca?

W badaniu 226 sportowców i 213 niesportowców w wieku studenckim BMI często przypisywał nadwagę osobom bez nadmiaru tkanki tłuszczowej. Swoistość BMI, czyli trafność w rozpoznawaniu takich osób, okazała się niska u sportowców obu płci i u mężczyzn niesportowców⁶.

Za nadwagę przyjęto w tym badaniu BMI od 25, a za nadmiar tkanki tłuszczowej 20% u mężczyzn i 33% u kobiet. Optymalna granica BMI wyniosła 27,9 u mężczyzn i 27,7 u kobiet uprawiających sport. BMI nie pokazuje też, gdzie odkłada się tkanka tłuszczowa. Procent tłuszczu przy tym samym BMI zmienia się z wiekiem, a tempo tej zmiany zależy od płci i pochodzenia.

Co zaburza pomiar składu ciała impedancją?

Możliwe źródła błędu analizy impedancji to różnice w długości kończyn, aktywność fizyczna, stan odżywienia, nawodnienie, skład krwi, owulacja i ułożenie elektrod.

Tkanki bogate w wodę dobrze przewodzą prąd, tłuszcz przewodzi go słabo. Na tej zasadzie działa analiza impedancji: masę beztłuszczową wylicza z całkowitej ilości wody w organizmie, zakładając stały współczynnik 73%. Szerzej opisuje to hasło o analizie impedancji.

Czy pomiary składu ciała mogą szkodzić zawodnikowi?

Nadmierne skupienie zawodnika na niższej masie ciała albo mniejszej ilości tkanki tłuszczowej zwiększa ryzyko względnego niedoboru energii w sporcie (RED-S) i zaburzeń odżywiania. Zalecenia podgrupy MKOl z 2023 roku mają to ryzyko ograniczyć. Podkreślają rolę zespołu wielodyscyplinarnego i każą traktować wyniki pomiarów jak poufne dane medyczne. Praktyka zmieniła się nieznacznie. W powtórzonej ankiecie z 2022 roku dietetyków jako osoby wykonujące pomiary wskazało 78% respondentów, a procent tkanki tłuszczowej raportowało 46% specjalistów. Obawy przed niewłaściwym skupieniem na składzie ciała zgłosiło 78% ankietowanych.

Najczęstsze pytania

Która metoda pomiaru składu ciała jest najlepsza dla sportowca?

Żadna nie jest uniwersalnym wzorcem. Grupa robocza MKOl uznała, że każda metoda ma słabe strony, a do śledzenia zmian w czasie nadają się pojedyncze metody, z wyjątkiem BMI.

Jaką metodą najczęściej ocenia się skład ciała sportowców?

Pomiarem fałdów skórnych. Tak wynikło z ankiety wśród 216 specjalistów z 33 krajów, w której DXA stosowało 38% ankietowanych, a BIA 29%.

Ile wody zawiera masa beztłuszczowa?

Zwykle od 70 do 76%, bo w takim zakresie waha się ten udział u większości gatunków. Model dwuskładnikowy przyjmuje jednak stałą wartość 73,72%, wyprowadzoną z analiz ciał trzech mężczyzn.

Jaka granica BMI najlepiej wskazywała nadmiar tkanki tłuszczowej u sportowców?

27,9 u mężczyzn i 27,7 u kobiet uprawiających sport, a nie 25, przyjęte w tym badaniu studentów za granicę nadwagi.

Zobacz też: Analiza składu ciała metodą impedancji (BIA), Metody oceny składu ciała, BMI, Podstawowa przemiana materii.

Artykuły: Wiek metaboliczny i wiek biologiczny.