Maltodekstryna

Jak powstaje maltodekstryna i z czego się składa?

Maltodekstrynę wytwarza się przemysłowo przez rozkład skrobi enzymami lub kwasem, oczyszczanie i suszenie rozpyłowe. Powstaje przeważnie biały proszek, a większość maltodekstryn całkowicie rozpuszcza się w wodzie. Jednostki glukozy łączą się w niej głównie wiązaniami α-1,4, część cząsteczek ma rozgałęzienia przez wiązania α-1,6. Maltodekstryna jest mało słodka^{1, 2}.

Równoważnik glukozowy (od ang. dextrose equivalent) to ilość cukrów redukujących w gramach, wyrażona jako glukoza, na 100 g suchej masy produktu. Wolna glukoza ma DE 100. Im dalej posunięta hydroliza, tym wyższe DE i krótsze łańcuchy. Produkty hydrolizy skrobi o DE powyżej 20 to już suszone syropy glukozowe.

Przyswajalna maltodekstryna dostarcza około 4 kcal/g, tyle co skrobia i glukoza. Według przepisów unijnych, przytaczanych w przeglądzie z 2016 roku, maltodekstryna w handlu zawiera 95% węglowodanów i 5% wody, co daje 3,8 kcal w 1 g. Tą samą nazwą określa się też maltodekstryny oporne na trawienie, stosowane jako błonnik pokarmowy. Hasło dotyczy postaci przyswajalnej. W Unii Europejskiej maltodekstryny, także otrzymane z pszenicy, uważa się za źródło węglowodanów bez glutenu.

Jaką osmolalność ma maltodekstryna i jak opuszcza żołądek?

W badaniu nad płynami nawadniającymi, przytaczanym w przeglądzie z 2016 roku, roztwór z 50 g/l maltodekstryny o DE 11–14 miał niższą osmolalność niż roztwór z 20 g/l samej glukozy: 227 wobec 311 mmol/l. Osmolalność roztworu maltodekstryny rośnie wraz z DE przy tej samej masie suchej substancji. W przeliczeniu na masę jest wyraźnie niższa niż osmolalność dwucukrów. Metaanaliza z 2022 roku także wymienia maltodekstrynę jako składnik obniżający osmolalność napoju bardziej niż glukoza³.

W badaniu Vista i Maughana sześciu zdrowych mężczyzn wypijało po 600 ml roztworu glukozy albo polimeru glukozy o tej samej wartości energetycznej⁴. Przy stężeniu 40 g/l połowa roztworu glukozy (230 mOsm/kg) opuszczała żołądek po 17 min, a roztworu polimeru (42 mOsm/kg) po 14 min. Przy 188 g/l czas ten wyniósł 64 min dla polimeru (237 mOsm/kg) i 130 min dla glukozy (1 300 mOsm/kg).

Rozcieńczony roztwór glukozy opróżniał się jednak szybciej niż stężony roztwór polimeru o podobnej osmolalności. Według autorów na opróżnianie żołądka wpływają osmolalność i zawartość węglowodanów, przy czym zawartość węglowodanów wydaje się działać silniej.

Czy maltodekstryna wchłania się wolniej niż glukoza?

Trawienie maltodekstryny wydaje się przebiegać szybko, a tempo jej wchłaniania – nie różnić się od tempa po czystej glukozie. Podobna jest odpowiedź insulinowa w spoczynku i w wysiłku oraz tempo utleniania w wysiłku. Autorzy przeglądu z 2016 roku nazywają błędnym i niepopartym danymi przekonanie, że maltodekstryna o niskim DE jako węglowodan złożony wchłania się wolniej i słabiej podnosi glukozę we krwi.

Maltodekstrynę trawią te same enzymy co skrobię. Amylaza ślinowa ma w tym niewielki udział, bo roztwór krótko pozostaje w jamie ustnej. Amylaza trzustkowa rozkłada łańcuchy w jelicie cienkim do maltozy, którą nabłonek jelita wchłania bezpośrednio albo rozkłada do wolnej glukozy maltaza rąbka szczoteczkowego. Glukoza przechodzi przez ścianę jelita cienkiego razem z sodem dzięki transporterowi SGLT1⁵.

Tempo utleniania glukozy lub maltodekstryny przyjmowanej w wysiłku rośnie z dawką i według przeglądu z 2026 roku zatrzymuje się na szczytowych wartościach 0,5–1,1 g/min przy podaży co najmniej 1,0–1,2 g/min⁶. Przyjmuje się, że transporter SGLT1 nasyca się przy spożyciu węglowodanów około 60 g/h²; skutki tego dla planowania podaży opisuje hasło Żywienie w trakcie wysiłku.

Sama niska osmolalność nie przesądza o wchłanianiu wody. W badaniu Shi i wsp., opisanym w metaanalizie z 2022 roku, izotoniczne 6- i 8-procentowe roztwory z glukozą, maltodekstryną i sacharozą dawały w spoczynku szybsze wchłanianie płynu w jelicie niż hipotoniczne roztwory o tym samym stężeniu z samą maltodekstryną. Objętość osocza miała jednak tendencję do większego wzrostu po roztworach hipotonicznych.

Czy maltodekstryna z fruktozą działa lepiej niż sama?

U 8 wytrenowanych kolarzy mieszanka maltodekstryny z fruktozą dała szczytowe utlenianie węglowodanów z napoju wyższe o około 40% niż sama maltodekstryna: 1,50 wobec 1,06 g/min⁷. Kolarze jechali 150 minut z intensywnością 55% mocy maksymalnej (64,2% VO2max) i przyjmowali 1,2 g/min maltodekstryny z 0,6 g/min fruktozy albo 1,8 g/min samej maltodekstryny. Fruktoza przechodzi przez ścianę jelita przez inny transporter, GLUT5, bez udziału sodu.

Przegląd z 2023 roku podaje, że połączenie glukozy lub maltodekstryny z fruktozą może poprawiać wchłanianie wody, ponieważ zapobiega nasyceniu SGLT1. Stosunku fruktozy do glukozy powyżej 1 zwykle się w napojach unika, bo słabo wchłaniana fruktoza podnosi osmolalność treści jelita.

Badanie elitarnych maratończyków, mężczyzn z rekordem życiowym w maratonie poniżej 2 h 30 min, opisuje przegląd z 2026 roku. Badani dostawali 60 g/h samej maltodekstryny, 90 g/h maltodekstryny z fruktozą w stosunku 2:1 albo 120 g/h w stosunku 1:1. Utlenianie węglowodanów rosło z dawką, a ekonomia biegu przy 120 g/h była o 3% lepsza niż przy 60 g/h. Umiarkowane dolegliwości żołądkowo-jelitowe wystąpiły przy każdej dawce, a najsilniejsze były przy 120 g/h. Przy wysiłku o dużej intensywności trwającym 1–2 h autorzy przeglądu proponują opierać podaż głównie na glukozie lub maltodekstrynie, ale traktują to jako hipotezę do sprawdzenia.

Po co maltodekstryna w napojach i żelach dla sportowców?

W napojach dla sportowców maltodekstryną zastępuje się sacharozę lub glukozę, aby obniżyć osmolalność napoju. Według autorów przeglądu z 2016 roku maltodekstryna w stężonych napojach węglowodanowych może w sportach wytrzymałościowych dawać mniejsze ryzyko dolegliwości żołądkowo-jelitowych niż glukoza lub sacharoza.

Według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), przytaczanego w tym przeglądzie, roztwór węglowodanowo-elektrolitowy z oświadczeniem o lepszym wchłanianiu wody w wysiłku ma dostarczać 80–350 kcal/l z węglowodanów, z czego co najmniej 75% z węglowodanów o wysokiej odpowiedzi glikemicznej, takich jak glukoza, polimery glukozy i sacharoza. Ma też zawierać 20–50 mmol/l sodu i mieć osmolalność 200–330 mOsm/kg wody.

W badaniu 9 wytrenowanych mężczyzn, którzy przyjmowali 120 g/h węglowodanów w stosunku maltodekstryny lub glukozy do fruktozy 1:0,8, szczytowe utlenianie nie różniło się między napojem, żelem, żelkami i połączeniem tych form⁸. Skład i osmolalność żeli dostępnych w sprzedaży opisuje hasło Żele energetyczne. Przegląd z 2021 roku o żywieniu młodych sportowców uznaje, że potrzeby żywieniowe nastolatków powinna pokrywać żywność, a nie suplementy⁹.

Czy maltodekstryna jest niezdrowa?

Według autorów przeglądu z 2016 roku nie opisano przyczynowego związku spożycia maltodekstryn ze szkodą dla zdrowia. Gdy maltodekstryna zastępuje nieprzetworzoną skrobię, może jednak rosnąć ładunek glikemiczny i stężenie glukozy we krwi po posiłku, co uznaje się za mniej korzystne dla zdrowia. Autorzy przeglądu zaznaczają też, że regularne spożywanie kalorycznych produktów i napojów z rafinowanymi węglowodanami, ubogich w błonnik i białko, może łatwo prowadzić do trwale dodatniego bilansu energii.

Jakie są ograniczenia badań nad maltodekstryną?

Przytoczone badania doświadczalne obejmowały małe grupy: 6 mężczyzn w pracy Vista i Maughana, 8 kolarzy w pracy Wallisa i wsp. i 9 mężczyzn w pracy Hearrisa i wsp.^{4, 7, 8}. Według przeglądu z 2016 roku, opartego tu na jednym badaniu, wpływ maltodekstryny na zużycie glikogenu i utlenianie węglowodanów w długim wysiłku wydaje się podobny u kobiet i mężczyzn. Część autorów metaanalizy z 2022 roku, przeglądu z 2026 roku i badania Hearrisa i wsp. ma powiązania z producentami napojów lub żywności sportowej, ujawnione w deklaracjach lub afiliacjach^{3, 6, 8}.

Najczęstsze pytania

Ile kalorii ma maltodekstryna?

Około 4 kcal/g w postaci przyswajalnej. Maltodekstryna w handlu zawiera 5% wody, więc dostarcza 3,8 kcal w 1 g.

Czy maltodekstryna zawiera gluten?

W Unii Europejskiej przyjmuje się, że nie. Maltodekstryny uznaje się tam za źródło węglowodanów bez glutenu, nawet gdy pochodzą z pszenicy.

Przy jakiej ilości maltodekstryny utlenianie przestaje rosnąć?

Przy podaży co najmniej 1,0–1,2 g/min. Szczytowe utlenianie glukozy lub maltodekstryny wynosi wtedy 0,5–1,1 g/min.

Czy żel z maltodekstryną działa jak napój?

W badaniu 9 wytrenowanych mężczyzn tak: przy 120 g/h węglowodanów szczytowe utlenianie nie różniło się między napojem, żelem, żelkami i ich połączeniem.

Zobacz też: Rodzaje węglowodanów.

Artykuły: Izotonik domowy.