Hipoglikemia wysiłkowa

Przy jakim stężeniu glukozy mówi się o hipoglikemii?

Wątroba uwalnia glukozę do krwi w tempie zbliżonym do jej poboru przez tkanki i utrzymuje stężenie w granicach 4,0–5,5 mmol/l¹. U dorosłych bez cukrzycy objawy hipoglikemii pojawiają się średnio przy 55 mg/dl, czyli około 3,1 mmol/l².

Hipoglikemię w medycynie stwierdza się na podstawie triady Whipple’a. Składają się na nią niskie stężenie glukozy w osoczu, objawy neurogenne lub neuroglikopeniczne, czyli wynikające z niedoboru glukozy w mózgu, oraz ich ustąpienie po wyrównaniu stężenia.

Badania nad wysiłkiem stosują różne progi. Jentjens i Jeukendrup zaliczali do grupy z hipoglikemią tych wytrenowanych sportowców, u których najniższe stężenie glukozy w osoczu w wysiłku submaksymalnym spadło poniżej 3,5 mmol/l³. Kuipers i wsp. u wytrenowanych kolarzy przyjęli próg 3,0 mmol/l w osoczu⁴.

Po jakim czasie wysiłku pojawia się hipoglikemia?

W wysiłku o umiarkowanej i wysokiej intensywności bez węglowodanów hipoglikemia pojawia się po około 3 godzinach, co odpowiada wyczerpaniu glikogenu wątroby⁵. W długim wysiłku bez węglowodanów glukozę do krwi dostarcza bowiem prawie wyłącznie wątroba: rozkłada glikogen i wytwarza glukozę z innych związków, czyli prowadzi glukoneogenezę. Według przeglądu Mortona i wsp. u sportowca o masie 75 kg, ćwiczącego z intensywnością około 70% szczytowego poboru tlenu, wątroba rozkłada około 30 g glikogenu na godzinę, a mieści go najwyżej około 100 g. Glukoneogeneza wydaje się niewiele zmieniać wraz z czasem i intensywnością wysiłku. Gdy glikogenu w wątrobie ubywa, przestaje ona więc nadążać za poborem glukozy z krwi i stężenie spada. Przy uszczuplonym glikogenie wątroby hipoglikemia upośledza sprawność fizyczną i umysłową.

Według przeglądu Coyle’a i Coggana w wysiłku na czczo trwającym ponad 2 godziny stężenie glukozy we krwi często spada poniżej 2,5 mmol/l. Mimo to objawy wskazujące na zaburzenia pracy ośrodkowego układu nerwowego ma mniej niż 25% badanych, a zmęczenie rzadko wynika z samej hipoglikemii⁶. W badaniu Coggana i Coyle’a 7 kolarzy jechało z intensywnością 70% VO2max do zmęczenia, średnio 170 minut. Glukoza w osoczu obniżyła się w tym czasie od 5,0 do 3,1 mmol/l⁷. Po 20 minutach odpoczynku kolarze jechali dalej 26 minut po węglowodanach doustnych, 43 minuty przy dożylnym wlewie glukozy i tylko 10 minut po placebo. We wcześniejszym badaniu Coyle’a i wsp. polimer glukozy wydłużył średni czas jazdy do zmęczenia ze 134 do 157 minut. Zmęczenie przyszło później u 7 z 10 kolarzy, lecz zapobieganie hipoglikemii tłumaczyło ten efekt, jak się wydaje, tylko u dwóch⁸.

Pierwsze obserwacje pochodzą z maratonu bostońskiego. W 1924 roku część biegaczy miała na mecie hipoglikemię. W 1925 roku ci sami mężczyźni zjedli więcej węglowodanów w dniu przed biegiem i w czasie biegu, a hipoglikemii i jej objawów nie stwierdzono.

Czy węglowodany zjedzone przed treningiem wywołują hipoglikemię?

Foster i wsp. opisali spadek stężenia glukozy po węglowodanach spożytych mniej niż 60 minut przed wysiłkiem i z ich badania wywodzi się rada, by nie jeść węglowodanów tuż przed wysiłkiem⁹. Reakcja występuje u części sportowców, nie u wszystkich.

Przegląd Jeukendrupa i Killer wskazuje, że węglowodany spożyte 30–60 minut przed wysiłkiem mogą wywołać w jego trakcie hipoglikemię, zwaną reaktywną albo hipoglikemią z odbicia¹⁰. W badaniu Koivisto i wsp. 9 wytrenowanych mężczyzn dostało 75 g glukozy 45 minut przed 30 minutami jazdy z intensywnością 75% VO2max. Stężenie glukozy spadło w wysiłku z 5,3 do 2,5 mmol/l, a po takiej samej ilości fruktozy z 4,5 do 3,9 mmol/l¹¹. Spadek ściśle wiązał się ze stężeniem insuliny przed wysiłkiem. Autorzy przypisali go przynajmniej częściowo nadmiarowi insuliny.

Kuipers i wsp. podali 19 wytrenowanym kolarzom 50 g glukozy około 4 godziny po śniadaniu, a po 30 minutach odpoczynku kolarze jechali 40 minut z intensywnością 60% mocy maksymalnej. U 6 z nich glukoza spadła przejściowo poniżej 3,0 mmol/l. Najniższe stężenie wystąpiło po 20 minutach jazdy, potem wróciło do normy. Autorzy wiązali hipoglikemię z połączeniem dużej wrażliwości na insulinę, małej ilości glukozy i niskiej aktywności układu współczulnego. W badaniu Jentjensa i Jeukendrupa 20 wytrenowanych sportowców wypiło 75 g glukozy w 500 ml napoju 45 minut przed wysiłkiem. U 10 osób najniższe stężenie wyniosło średnio 2,7 mmol/l, u pozostałych 4,1 mmol/l, a wrażliwość na insulinę obu grup była podobna. U 11 aktywnych mężczyzn po 1 g/kg maltodekstryny, czyli polimeru glukozy, spożytej 30 minut przed 30-minutową jazdą lub biegiem przy 80% tętna maksymalnego, średnie stężenie nie spadło poniżej 4,1 mmol/l. W 20. minucie wysiłku 3,5 mmol/l lub mniej miało jednak 6 osób na rowerze i 7 w biegu, bez związku ze wzrostem insuliny¹².

Prawie wszystkie badania przeanalizowane przez Jeukendrupa i Killer nie wykazały gorszego wyniku po węglowodanach przed wysiłkiem, a część wykazała lepszy. Autorzy uznali radę unikania węglowodanów w godzinie przed wysiłkiem za bezpodstawną. Sportowcy mogą odczuwać objawy podobne do hipoglikemii, choć rzadko idą one w parze z rzeczywiście niskim stężeniem glukozy i wydają się nie wiązać z wynikiem. Moseley i wsp. wykazali, że odpowiednik właściwej rozgrzewki znosi tę reakcję. Węglowodany spożyte bliżej startu, na 15 zamiast 75 minut przed nim, mogą zmniejszyć prawdopodobieństwo objawów.

Jakie są objawy hipoglikemii?

Objawy hipoglikemii dzielą się na dwie grupy. Neurogenne to pocenie się, mrowienie, niepokój, drżenie i kołatanie serca. Neuroglikopeniczne obejmują uczucie ciepła, osłabienie, zamglenie umysłu lub splątanie, zmęczenie, drgawki i śpiączkę. Pomiar stężenia ma też ograniczenia: w badaniu 17 domowych glukometrów normę ISO spełniały tylko dwa, a dokładność malała w zakresie hipoglikemii. Ciągłe monitorowanie mierzy glukozę w płynie tkankowym pod skórą i może dać fałszywie niski wynik, na przykład przy ucisku czujnika albo błędzie kalibracji.

Czy wysiłek na czczo grozi hipoglikemią?

Nocny post obniża glikogen wątroby o około 40%. Stężenie glukozy w wysiłku może jednak pozostać prawidłowe dzięki nasilonej glukoneogenezie albo mniejszemu zużyciu glukozy przez mięśnie¹³. Gdy w trakcie wysiłku brakuje węglowodanów, zapas glikogenu w wątrobie maleje wraz z jego trwaniem. Szczegóły posiłku przed startem opisuje hasło posiłek przedtreningowy.

Ile węglowodanów w trakcie wysiłku zapobiega hipoglikemii?

W wysiłku trwającym ponad 2 godziny węglowodany przyjmowane w trakcie na ogół zapobiegają hipoglikemii i podtrzymują utlenianie węglowodanów¹⁴. Już 20–30 g glukozy na godzinę może zacząć hamować wytwarzanie glukozy w organizmie i opóźnić hipoglikemię. Hamowanie wydaje się rosnąć z dawką aż do 90–120 g/h. Około 100 g glukozy na godzinę może całkowicie zapobiec wyczerpaniu glikogenu wątroby. W przeglądzie Gonzaleza i wsp. podobny efekt w wysiłku o umiarkowanej intensywności może dać ponad 1,5 g węglowodanów na minutę, niezależnie od rodzaju cukru¹⁵. Międzynarodowe Towarzystwo Żywienia Sportowego (ISSN), stowarzyszenie amerykańskie, zachęca sportowców, by bliżej startu nadal spożywali niewielkie ilości roztworu węglowodanów albo małe przekąski, co pomaga utrzymać glikogen w wątrobie i zapobiec hipoglikemii.

Kiedy objawy hipoglikemii wymagają oceny lekarza?

Objawy powtarzające się poza opisanymi sytuacjami wysiłkowymi wymagają oceny lekarskiej. Dietetyk nie rozpoznaje hipoglikemii. U osób z cukrzycą typu 1 postępowanie w wysiłku ustala lekarz prowadzący. U dorosłych bez cukrzycy hipoglikemia jest rzadka, a lekarz zaczyna ocenę od dokładnego wywiadu i badania, pytając między innymi o objawy, ich porę i związek z jedzeniem lub aktywnością.

Opisane tu badania nad hipoglikemią reaktywną objęły małe grupy, od 9 do 20 osób^{11, 12, 4, 3}.

Najczęstsze pytania

Czy zmęczenie w długim wysiłku wynika z niskiego cukru?

Rzadko z samego niskiego cukru. Po ponad 2 godzinach wysiłku na czczo glukoza we krwi często spada poniżej 2,5 mmol/l, a mimo to objawy zaburzeń pracy ośrodkowego układu nerwowego ma mniej niż 25% badanych.

Czy węglowodany w godzinie przed startem pogarszają wynik?

Zwykle nie. W przeglądzie Jeukendrupa i Killer prawie żadne badanie nie wykazało gorszego wyniku, a część wykazała lepszy, więc autorzy uznali radę unikania węglowodanów w tej godzinie za bezpodstawną.

Czy rozgrzewka chroni przed spadkiem cukru po posiłku przed startem?

Tak, według badania Moseleya i wsp. wysiłek odpowiadający właściwej rozgrzewce znosił spadek glukozy po węglowodanach. Objawy mogą być też mniej prawdopodobne, gdy węglowodany zjada się na 15, a nie na 75 minut przed startem.

Czy fruktoza przed wysiłkiem obniża cukier tak jak glukoza?

Słabiej. W badaniu Koivisto i wsp. po 75 g glukozy stężenie spadło w wysiłku z 5,3 do 2,5 mmol/l, a po tej samej ilości fruktozy tylko z 4,5 do 3,9 mmol/l.

Zobacz też: Glikogen mięśniowy i wątrobowy, Glukoza we krwi w wysiłku.

Artykuły: Co jeść przed treningiem.