Zanieczyszczone suplementy

Czy zawodnik odpowiada za substancję z zanieczyszczonego suplementu?

Światowy Kodeks Antydopingowy w wersji z 2021 roku stanowi, że zawodnik osobiście odpowiada za to, by żadna substancja zabroniona nie dostała się do jego organizmu, i odpowiada za każdą taką substancję wykrytą w jego próbce. Do stwierdzenia naruszenia nie trzeba wykazywać zamiaru, winy ani świadomego użycia. To zasada ścisłej odpowiedzialności (ang. strict liability): wina wpływa dopiero na konsekwencje. Gdy zawodnik wykaże, że substancja pochodziła z produktu zanieczyszczonego i że nie ponosi znaczącej winy, kara wynosi od nagany bez zakazu startów do 2 lat zakazu startów; nie dotyczy to substancji nadużywanych. Komentarz do kodeksu przypomina, że zawodnicy przyjmują suplementy na własne ryzyko, a obniżenie kary w takich sprawach stosowano rzadko, jeśli zawodnik nie zachował wysokiej ostrożności.

Polska ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie uznaje za doping już samą obecność substancji zabronionej, jej metabolitów lub markerów w próbce pobranej od zawodnika³. Substancją zabronioną jest substancja wymieniona w załączniku nr 1 do Międzynarodowej konwencji o zwalczaniu dopingu w sporcie, czyli na liście substancji i metod zabronionych. Listę Światowa Agencja Antydopingowa (WADA) aktualizuje co roku, więc obowiązuje zawsze wersja bieżąca. Hasło opiera się na liście obowiązującej od 1 stycznia 2026 roku, w tłumaczeniu Polskiej Agencji Antydopingowej (POLADA)⁴.

Protokół kontroli antydopingowej zawiera według polskiej ustawy deklarację zawodnika o przyjmowanych lekach i suplementach diety. Komentarz do kodeksu wskazuje, że wpisanie produktu do formularza kontroli ma znaczenie przy ustalaniu, czy zawodnik rzeczywiście go używał. Od 1 stycznia 2027 roku obowiązuje nowa wersja kodeksu⁵.

Skąd w suplementach biorą się substancje zakazane?

Przegląd Martíneza-Sanza i wsp. z 2017 roku wyróżnia dwie przyczyny obecności substancji zabronionych: zanieczyszczenie krzyżowe i zanieczyszczenie celowe⁶. Zanieczyszczenie krzyżowe powstaje bez zamiaru producenta, na przykład gdy na tej samej linii produkcyjnej wytwarza się prohormony i inne suplementy bez dostatecznego czyszczenia urządzeń. Stężenia substancji są wtedy małe, ale mogą wystarczyć do nieświadomego dopingu. Zanieczyszczenie celowe polega na dodaniu przez producenta dużych ilości prohormonów, aby wzmocnić działanie produktu.

MKOl opisuje suplement kulturystyczny z Anglii, którego zalecana porcja dostarczałaby 10–43 mg metandienonu, czyli steroidu anabolicznego, wobec typowej dawki leczniczej 2,5–5 mg na dobę. Autorzy konsensusu oceniają, że taka ilość nie jest śladowym zanieczyszczeniem i wskazuje na możliwe celowe fałszowanie produktu. Według stanowiska grupy ekspertów UEFA z 2021 roku steroidy anaboliczne znajdowano dotąd głównie w produktach na budowę mięśni, stymulanty w preparatach wzmacniających, a środki zmniejszające łaknienie w preparatach odchudzających⁷. Zakazane stymulanty wykrywano też w produktach przedtreningowych, a w produktach na masę mięśniową selektywne modulatory receptora androgenowego, inhibitory aromatazy, beta-2 agonistów i nowe steroidy anaboliczne. UEFA uznaje, że można to tłumaczyć celowym dodawaniem substancji do produktów, które same nie działają.

Wśród zmian na liście zabronionej na 2026 rok POLADA wymienia dwa nowe przykłady substancji z grupy modulatorów hormonów i metabolizmu, wykryte w suplementach diety. Dwa dopisane stymulanty, analogi modafinilu i adrafinilu, są według tego samego dokumentu sprzedawane jako suplementy diety.

Jak często suplementy są zanieczyszczone?

Przegląd 23 badań opublikowanych do września 2017 roku, autorstwa Martíneza-Sanza i wsp., podaje odsetek zanieczyszczonych produktów od 12 do 58%. Częstość zanieczyszczeń opisują też pojedyncze badania analityczne kupionych produktów i inne przeglądy:

• Geyer i wsp. (2004). Od października 2000 do listopada 2001 roku kupiono 634 suplementy niehormonalne w 13 krajach, od 215 dostawców, i zbadano je metodą chromatografii gazowej ze spektrometrią mas. Niewymienione na etykiecie steroidy anaboliczno-androgenne zawierały 94 produkty (14,8%), a dla 66 próbek (10,4%) nie uzyskano wiarygodnych wyników⁸. W produktach firm sprzedających prohormony odsetek wynosił 21,1%, a w produktach pozostałych firm 9,6%.
• Duiven i wsp. (2021). Badacze holenderskiej agencji antydopingowej kupili od 17 sprzedawców internetowych 66 produktów 21 marek, wybranych jako produkty wysokiego ryzyka, czyli reklamowane jako wpływające na hormony, przyrost mięśni, spalanie tłuszczu lub dodające energii. Analiza w laboratorium z akredytacją ISO 17025 wykazała niezadeklarowane substancje dopingowe w 25 z 66 produktów (38%), między innymi stymulanty, steroidy anaboliczne i beta-bloker⁹.
• Kozhuharov i wsp. (2022). Przegląd 50 badań z lat 1996–2021 objął 3 132 suplementy, z których 875, czyli prawie 28%, zawierało substancje niezadeklarowane. Najczęściej była to sibutramina (248 produktów) oraz testosteron i inne steroidy anaboliczne (228 produktów)¹⁰.

Liczb tych nie da się przenieść na cały rynek. MKOl zaznacza, że prawdziwa częstość zanieczyszczeń jest trudna do ustalenia, bo badania rzadko obejmują losową próbę produktów używanych przez sportowców. Badania stosowały różne metody i szukały różnych substancji, a część celowo wybierała produkty wysokiego ryzyka. Przegląd Outrama i Stewarta z 2015 roku podaje, że 10–15% suplementów może zawierać substancje zabronione. Odsetek przypadków dopingu przypisywanych suplementom szacowano na 6,4–8,8%, ale autorzy oceniają, że skali problemu nie da się obecnie określić¹¹.

Czy śladowa ilość substancji może dać wynik pozytywny?

Wynik pozytywny może wywołać ilość substancji zbyt mała, by działała na organizm. MKOl opisuje przykład nandrolonu: wynik nieprawidłowy zapisuje się, gdy stężenie jego metabolitu, 19-norandrosteronu, w moczu przekracza 2 ng/ml. Ten próg może przekroczyć już 2,5 µg prekursora, 19-norandrostendionu, dodanego do suplementu. Takie ilości są bliskie granicy wykrywalności metod stosowanych w badaniu suplementów i znacznie niższe od poziomów zanieczyszczeń uznawanych za dopuszczalne ze względu na zdrowie i bezpieczeństwo. W badaniu Geyera i wsp. przyjęcie suplementów, które łącznie dostarczyły ponad 1 µg prohormonów nandrolonu, dawało wynik pozytywny przez kilka godzin.

Czy zanieczyszczone suplementy szkodzą zdrowiu?

Zanieczyszczenie zagraża też zdrowiu, gdy substancja występuje w dużej ilości. Według MKOl ilość metandienonu z opisanego suplementu prawdopodobnie wywołałaby poważne działania niepożądane, w tym zmiany psychiczne i uszkodzenie wątroby. W badaniu Duivena i wsp. stosowanie 3 produktów (4,5%) zgodnie z zaleceniem producenta mogło według autorów zagrażać zdrowiu. Sibutraminę, najczęstszą substancję niezadeklarowaną w przeglądzie Kozhuharova i wsp., dopuszczono w 1997 roku do leczenia otyłości i wycofano w 2010 roku z powodu ryzyka chorób układu krążenia.

Jak ogranicza się ryzyko zanieczyszczonego suplementu?

Programy niezależnego badania produktów pomagają zawodnikowi ograniczyć ryzyko, ale według MKOl żaden produkt nie ma pełnej gwarancji. Grupa ekspertów UEFA dodaje, że takie programy szukają wyłącznie substancji zabronionych przez WADA i nie sprawdzają zawartości składników aktywnych, więc nie dowodzą, że produkt jest bezpieczny i skuteczny. Garthe i Maughan zwracają uwagę w przeglądzie z 2018 roku, że państwowe systemy nadzoru nad suplementami nie obejmują badań laboratoryjnych na obecność substancji z listy WADA¹². W Polsce minister właściwy do spraw zdrowia współpracuje z POLADA przy informowaniu społeczeństwa o ryzyku nielegalnych substancji zabronionych w suplementach diety.

MKOl zaleca, by zawodnik przed sięgnięciem po suplement bardzo starannie ocenił, czy możliwe korzyści przeważają nad ryzykiem naruszenia przepisów, które może zakończyć karierę. Konsensus MKOl o młodych sportowcach z 2015 roku dodaje, że młodych zawodników i ich otoczenie trzeba uczyć o ryzyku suplementów i napojów energetycznych¹³. Sportowy Dietetyk przyjmuje, że u zawodnika poniżej 18 lat odżywka białkowa może przy dużej liczbie godzin treningu uzupełnić posiłek, a kreatynę u trenującego wyczynowo rozważa się z dietetykiem i rodzicem. Zawodnik objęty kontrolą antydopingową wybiera produkty badane na obecność substancji zakazanych. Plan suplementacji ustala dietetyk w indywidualnym planie żywienia (Dieta sportowa online: dietetyk sportowy albo gotowa dieta), a u młodych zawodników w planie dla młodego sportowca (Dieta młodego sportowca: basen, mata, hala i dzień zawodów).

Jak mocne są dowody dotyczące zanieczyszczonych suplementów?

Zanieczyszczenie części suplementów substancjami zabronionymi potwierdzają zgodnie badania analityczne z różnych krajów i lat, konsensus MKOl i stanowisko UEFA, więc dowody są mocne^{2, 6, 7, 8, 10}. Częstość zanieczyszczeń ma dowody słabe, bo próby nie były losowe, a metody i badane substancje się różniły^{2, 10, 11}.

Najczęstsze pytania

Jaka kara grozi za doping z zanieczyszczonego suplementu?

Od nagany bez zakazu startów do 2 lat zakazu, jeśli zawodnik udowodni, że substancja pochodziła z zanieczyszczonego produktu, a jego wina nie była znacząca. Złagodzenie nie obejmuje substancji nadużywanych.

Jaka substancja najczęściej zanieczyszcza suplementy?

W przeglądzie Kozhuharova i wsp. sibutramina. Była obecna w 248 z 3 132 suplementów, a testosteron i inne steroidy anaboliczne w 228.

W jakich suplementach najczęściej wykrywa się substancje zakazane?

W produktach na budowę mięśni, wzmacniających i odchudzających. Według grupy ekspertów UEFA w pierwszych znajdowano głównie steroidy anaboliczne, w drugich stymulanty, a w trzecich środki zmniejszające łaknienie.

Czy suplementy wpisuje się do protokołu kontroli antydopingowej?

Tak. Protokół zawiera deklarację zawodnika o przyjmowanych lekach i suplementach diety, a wpis pomaga ustalić, czy zawodnik rzeczywiście używał danego produktu.

Zobacz też: Suplementy diety w sporcie.

Artykuły: Odżywka białkowa.