Wiek biologiczny – oszacowanie stopnia zaawansowania starzenia organizmu, wyrażone w latach albo jako tempo starzenia, w odróżnieniu od wieku kalendarzowego liczonego od dnia urodzenia. W badaniach nad żywieniem i aktywnością fizyczną służy jako miara wyniku, na przykład przy ocenie ograniczenia kalorii albo poziomu ruchu.
Jak mierzy się wiek biologiczny?
Wiek biologiczny szacuje się różnymi wskaźnikami, od długości telomerów po zegary epigenetyczne; przegląd z 2017 roku omawia sześć ich rodzajów1. Autorzy uznali za najbardziej obiecujący zegar epigenetyczny, choć jego wartość jako biomarkera starzenia wymaga ich zdaniem potwierdzenia w badaniach podłużnych.
Czym jest zegar epigenetyczny?
Zegar epigenetyczny wykorzystuje wzór metylacji DNA jako miarę wieku biologicznego2. Metylacja należy do zmian epigenetycznych, które wpływają na aktywność genów i funkcję komórek bez zmiany sekwencji DNA3.
Zegary pierwszej generacji opracowano, przyjmując wiek kalendarzowy za zastępczą miarę wieku biologicznego3, 4. Zegar Horvatha z 2013 roku powstał na 8 000 próbkach z 51 zdrowych tkanek i typów komórek, a opiera się na 353 miejscach CpG, czyli miejscach metylacji DNA5. W danych testowych u połowy badanych wiek z zegara różnił się od kalendarzowego o mniej niż 3,6 roku. Zegar Hannuma zbudowano na danych z krwi 656 osób w wieku 19–101 lat6.
Kolejne modele uwzględniły w konstrukcji zmienne zdrowotne i miary sprawności. PhenoAge z 2018 roku obejmuje 513 miejsc CpG i odtwarza wiek fenotypowy, wyliczany z dziewięciu biomarkerów klinicznych i wieku kalendarzowego4. Lepiej od wcześniejszych miar przewidywał między innymi zgon z dowolnej przyczyny, nowotwory, sprawność fizyczną i chorobę Alzheimera. W 2019 roku powstał GrimAge, który łączy siedem metylacyjnych szacunków stężenia białek osocza ze szacunkiem liczby paczkolat palenia, razem 1 030 miejsc CpG7. Na tle innych zegarów wyróżniał się trafnością, z jaką przewidywał czas do zgonu, choroby wieńcowej i nowotworu.
Co oznacza tempo starzenia w zegarze DunedinPACE?
DunedinPACE, opublikowany w 2022 roku, wyraża tempo starzenia jako liczbę lat biologicznych przypadającą na rok kalendarzowy8. Tempo starzenia w kohorcie przeskalowano tak, by średnia wynosiła 1 rok biologiczny na rok kalendarzowy.
Badacze mierzyli u uczestników w wieku 26, 32, 38 i 45 lat 19 wskaźników stanu układu krążenia, metabolizmu, nerek, wątroby, odporności, przyzębia i płuc. Najwolniej starzejący się uczestnik osiągnął 0,40, a najszybszy 2,44 roku biologicznego na rok. Wynik z dwóch dekad obserwacji autorzy przenieśli do jednorazowego badania metylacji DNA we krwi. DunedinPACE wiązał się z chorobowością, niepełnosprawnością i zgonem.
Czy dieta lub ruch obniżają wiek biologiczny?
W badaniu CALERIE u dorosłych bez otyłości dwuletnie ograniczenie kalorii o 25% spowolniło w analizie post hoc tempo starzenia mierzone DunedinPACE, ale nie zmieniło znamiennie wieku z zegarów PhenoAge i GrimAge. Efekty były małe9. W przeglądzie systematycznym z 2026 roku wyższa aktywność fizyczna wiązała się na ogół z niższym wiekiem z zegarów10.
Zegarami epigenetycznymi ocenia się skuteczność interwencji. W badaniu CALERIE 220 dorosłych bez otyłości przydzielono losowo na 2 lata do ograniczenia kalorii o 25% albo do diety bez ograniczeń.
Do przeglądu systematycznego z 2026 roku weszły 44 badania ze 145 465 uczestnikami, których średni wiek w poszczególnych badaniach wynosił od 24,1 do 78,5 roku. Wiele pojedynczych związków aktywności z wiekiem z zegarów nie osiągnęło znamienności statystycznej. W metaanalizie siedmiu badań przekrojowych związek dotyczył zegarów Horvatha i GrimAge, a nie Hannuma i PhenoAge. Przewaga badań przekrojowych ogranicza według autorów wnioskowanie o przyczynowości.
Czy testy wieku biologicznego są wiarygodne?
Część testów sprzedawanych konsumentom nie ma recenzowanej publikacji opisującej algorytm i jego walidację. W sześciu znanych zegarach szum techniczny powodował różnice do 9 lat między powtórzeniami tej samej próbki11.
Ponownie wytrenowane wersje tych zegarów, oparte na składowych głównych, dawały zgodność większości powtórzeń w granicach 1,5 roku. Według autorów wysoka powtarzalność ma zasadnicze znaczenie, gdy zegary stosuje się w medycynie spersonalizowanej i do śledzenia zmian w czasie.
Testy oparte na zegarach epigenetycznych sprzedaje się bezpośrednio konsumentom. Próbką jest krew, ślina albo mocz. Barierą pozostają koszt i złożoność badania. Analiza trwa niekiedy kilka tygodni.
Najczęstsze pytania
Czy ludzie starzeją się w różnym tempie?
Tak, wyraźnie. W kohorcie, na której zbudowano DunedinPACE, najwolniej starzejący się uczestnik osiągnął 0,40 roku biologicznego na rok kalendarzowy, a najszybszy 2,44.
Jak dokładny jest zegar Horvatha?
Błąd zegara w danych testowych wyniósł 3,6 roku: o mniej niż tyle wiek z zegara odbiegał od kalendarzowego u połowy badanych.
Czym PhenoAge różni się od zegara Horvatha?
Uwzględnia stan zdrowia. Zegary pierwszej generacji, w tym zegar Horvatha, przyjmowały za miarę sam wiek kalendarzowy3, 4, a PhenoAge odtwarza wiek fenotypowy, wyliczany z dziewięciu biomarkerów klinicznych i wieku kalendarzowego.
Z jakiej próbki wykonuje się test wieku biologicznego?
Z krwi, śliny albo moczu, zależnie od testu. Na wynik czeka się niekiedy kilka tygodni.
Zobacz też: Wiek metaboliczny, Metabolizm, Skład ciała.
Artykuły: Wiek metaboliczny i wiek biologiczny.