Suplementy u nieletnich

Jak często młodzi sportowcy przyjmują suplementy?

Suplementy, w tym napoje energetyczne, są według konsensusu MKOl z 2015 roku powszechne wśród młodych sportowców, zwłaszcza wśród nastoletnich chłopców. Do ich stosowania skłaniają presja wyniku, wzorce sylwetki i dostępność produktów kierowanych do młodych zawodników.

Przegląd Desbrowa wymienia jako popularne u trenującej młodzieży preparaty witaminowo-mineralne, odżywki białkowe i sportowe, wody witaminowe, kreatynę i kofeinę. Część młodych zawodników z czołówki nie uważa suplementów za warunek sukcesu, a mimo to ceni je przy niektórych celach treningowych, takich jak przyrost siły.

Co mówią stanowiska o suplementach dla młodych sportowców?

Stanowiska MKOl odradzają suplementy na wynik u młodych zawodników, a podstawą ich żywienia ma być jedzenie^{3, 1}. Konsensus o żywieniu sportowców z 2010 roku zaleca zniechęcać młodych do suplementów i skupić się na urozmaiconej diecie bogatej w składniki odżywcze, która pozwala rosnąć przy prawidłowym składzie ciała³. Według konsensusu z 2015 roku młodych sportowców i ich otoczenie trzeba uczyć o ryzyku suplementów i napojów energetycznych.

W konsensusie o suplementach z 2018 roku MKOl odnotowuje, że część organizacji sportowych popiera rozważne stosowanie suplementów skutecznych, bezpiecznych i dozwolonych, dobranych do wieku i dojrzałości zawodnika⁴. Przegląd Desbrowa zaleca pokrywać potrzeby nastolatków uprawiających sport jedzeniem, a nie suplementami. Legalne suplementy poprawiają wynik zwykle o 2–5%, a młody zawodnik może zyskać dużo dzięki dojrzewaniu, doświadczeniu, właściwemu treningowi, jedzeniu i odpoczynkowi. Polska Agencja Antydopingowa (POLADA) ujmuje kolejność tak: najpierw racjonalne żywienie, dopiero później uzupełnianie niedoborów⁵.

Kto decyduje o suplemencie u nastolatka?

Odpowiedzialność za żywienie młodego zawodnika dzielą według przeglądu Desbrowa organizacje sportowe, trenerzy, rodzice, nauczyciele i sami zawodnicy. Normy żywienia dla populacji Polski zalecają, by przed suplementacją ocenić sposób żywienia, stan zdrowia, choroby, przyjmowane leki i styl życia, a korzyści i zagrożenia rozważyć w każdym przypadku osobno⁶.

Sportowy Dietetyk w swojej praktyce opiera przygotowanie młodego zawodnika na jedzeniu, śnie i treningu. Przy dużej liczbie godzin ciężkiego, wyczynowego treningu suplement można rozważyć. Decyzję podejmuje dietetyk razem z rodzicem, a przy chorobach, lekach stałych lub objawach sercowych także lekarz. Produkt powinien być badany na obecność substancji zakazanych i najpierw sprawdzony na treningu, nie przed zawodami.

Dawek z badań dorosłych nie przenosi się na nastolatka, dawkę ustala dietetyk. U dzieci w wieku 9–14 lat suplementów na wynik nie wprowadza się na siłę. Ta praktyka jest mniej ostrożna niż stanowiska MKOl.

Czy nastolatek może przyjmować odżywkę białkową i kreatynę?

Odżywka białkowa zwykle nie jest potrzebna: według MKOl zwiększone zapotrzebowanie młodych zawodników na białko pokrywa właściwie rozplanowane jedzenie. W praktyce portalu przy dużej liczbie godzin treningu odżywka może uzupełnić posiłek, gdy trudno o białko z jedzenia, na przykład zaraz po treningu albo w drodze. Porcja odpowiada białku w zwykłym posiłku i nie zastępuje posiłków.

Konsensusy MKOl nie zawierają osobnego zalecenia o kreatynie u młodzieży. Międzynarodowe Towarzystwo Żywienia Sportowego (ISSN), stowarzyszenie amerykańskie, dopuszcza rozważenie kreatyny u młodszych zawodników trenujących wyczynowo pod nadzorem, którzy dobrze się odżywiają, znają zasady jej stosowania i nie przekraczają zalecanych dawek⁷. Ostrzeżenia na opakowaniach przed stosowaniem poniżej 18 lat to stanowisko uznaje za prawdopodobnie zbędne wobec badań nad bezpieczeństwem kreatyny, także u dzieci i młodzieży. Najlepiej przebadaną postacią jest monohydrat.

Sportowy Dietetyk rozważa kreatynę tylko u nastolatka, który trenuje dużo i wyczynowo. Decyzję podejmują zawodnik, rodzic i dietetyk, który ustala dawkę. Możliwe skutki uboczne opisuje artykuł Czy kreatyna szkodzi.

Ile kofeiny mogą przyjmować dzieci i młodzież?

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) proponuje dla codziennego spożycia u dzieci i młodzieży poziom bezpieczeństwa 3 mg/kg masy ciała na dobę, liczony ze wszystkich źródeł⁸. Dla nastolatka o masie 50 kg to 150 mg na dobę. Jednorazowe 3 mg/kg, niebudzące obaw u dorosłych, można według EFSA odnieść także do dzieci, bo dzieci i młodzież metabolizują kofeinę co najmniej tak szybko jak dorośli. Krótkotrwałe działania niepożądane kofeiny u dorosłych i dzieci mogą obejmować między innymi przerywany sen, niepokój i zmiany zachowania.

U nastolatka trenującego dużo i ciężko kofeina przed treningiem nie jest w praktyce portalu całkowicie wykluczona. O jej użyciu decydują dietetyk i rodzic, w granicach poziomu EFSA. Skład napojów z kofeiną i cukrem omawia hasło Napoje energetyczne u nieletnich.

Kiedy młody sportowiec przyjmuje żelazo, wapń lub witaminę D?

W praktyce portalu żelazo i wapń w postaci suplementu młody sportowiec przyjmuje przy niedoborze potwierdzonym badaniami, z decyzji lekarza. Według konsensusu MKOl spożycie żelaza z dietą, zwłaszcza u dziewcząt, powinno odpowiadać normom, a suplementacja ograniczać się do wskazań medycznych. Większe spożycie wapnia jest często potrzebne, szczególnie u dorastających zawodniczek.

Przegląd Desbrowa przytacza badania, w których trenująca młodzież, zwłaszcza w dyscyplinach wytrzymałościowych, często ma zmniejszone zapasy żelaza bez objawów klinicznych. Wzrost zwiększa zapotrzebowanie na żelazo, więc od niskich zapasów do niedoboru dochodzi szybko.

Normy żywienia z 2020 roku zalecają suplementację witaminy D dzieciom, młodzieży i dorosłym, w dawce zależnej między innymi od wieku, masy ciała, spożycia z dietą i syntezy skórnej. MKOl zwraca uwagę, że wielu młodych sportowców jest narażonych na niski poziom witaminy D. Sportowy Dietetyk zaleca witaminę D wszystkim osobom poniżej 18 lat przez cały rok, w dawce dobranej do wieku i masy ciała.

Czy młodzi zawodnicy podlegają kontroli antydopingowej?

Tak. Międzynarodowy standard badań i śledztw Światowej Agencji Antydopingowej (WADA), w wersji obowiązującej od 2023 roku, opisuje w osobnym załączniku zmiany przy pobieraniu próbek od zawodników niepełnoletnich, czyli osób przed ukończeniem 18 lat⁹. POLADA przeprowadza kontrole na zawodach i poza nimi, także w czasie treningów i zgrupowań, bez uprzedzania zawodnika o terminie. Przy kontroli zawodnika niepełnoletniego dopuszcza zmiany w jej przebiegu¹⁰.

Według standardu niepełnoletni zawodnik powinien zostać powiadomiony o badaniu w obecności pełnoletniego przedstawiciela i mieć go przy sobie przez całą sesję pobierania próbek. Organizator kontroli wyznacza do takiej sesji co najmniej dwie osoby pobierające próbki. Przedstawiciel obserwuje przy oddawaniu moczu tylko pracownika kontroli, a samo oddawanie próbki wyłącznie na prośbę zawodnika. Odmowa obecności przedstawiciela nie unieważnia badania, ale zostaje odnotowana.

Światowy Kodeks Antydopingowy zalicza rodzica do personelu pomocniczego zawodnika, obok trenera i personelu medycznego¹¹. Polska ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 3 lat dla osoby, która podaje małoletniemu zawodnikowi substancję zabronioną z grup S1, S2 lub S4, czyli między innymi środki anaboliczne i hormony peptydowe^{12, 13}. Zasady karania osób chronionych, czyli części zawodników poniżej 18 lat, opisuje hasło Doping i lista substancji zakazanych.

Konsensus MKOl z 2015 roku przypomina, że zawodnicy przyjmujący suplementy ryzykują naruszenie przepisów antydopingowych. MKOl ostrzega, że suplementy mogą zawierać substancje zakazane jako niezadeklarowany składnik albo zanieczyszczenie, a programy niezależnej kontroli produktów ograniczają to ryzyko bez pełnej gwarancji.

Jak mocne są dowody dotyczące suplementów u nieletnich?

Zalecenie, by potrzeby młodych sportowców pokrywać przede wszystkim jedzeniem, ma mocne dowody, bo zgadzają się w nim konsensusy MKOl i przegląd Desbrowa^{3, 1, 2}. Dowody skuteczności i bezpieczeństwa samych suplementów u młodzieży są słabe: większości produktów w młodszych grupach rzetelnie nie zbadano. Warunkowe dopuszczenie kreatyny opiera się na stanowisku jednego stowarzyszenia amerykańskiego. Plan żywienia młodego zawodnika, a w nim ewentualną suplementację, układa dietetyk (Dieta młodego sportowca: basen, mata, hala i dzień zawodów).

Najczęstsze pytania

Czy nastolatek potrzebuje suplementów, żeby osiągać wyniki?

Zwykle nie. Według przeglądu Desbrowa legalny suplement daje typowo 2–5% poprawy, a duży postęp młodemu zawodnikowi mogą przynieść dojrzewanie, doświadczenie, trening, jedzenie i odpoczynek.

Ile kofeiny dziennie EFSA uznaje za bezpieczne u nastolatka ważącego 50 kg?

Do 150 mg na dobę ze wszystkich źródeł. Wynika to z poziomu bezpieczeństwa 3 mg na każdy kilogram masy ciała, który EFSA proponuje dla dzieci i młodzieży.

Czy witaminę D podaje się nastolatkom tylko przy niedoborze?

Nie. Polskie normy z 2020 roku zalecają jej suplementację także dzieciom i młodzieży, a dawka zależy między innymi od wieku i masy ciała.

Czy rodzic może być obecny przy kontroli antydopingowej dziecka?

Tak, jako pełnoletni przedstawiciel. Standard WADA zaleca, by przedstawiciel był przy powiadomieniu niepełnoletniego zawodnika o badaniu i został z nim do końca pobierania próbek.

Zobacz też: Suplementy diety w sporcie.

Artykuły: Dieta na masę dla nastolatka.