Napoje energetyczne u nieletnich

Co zawiera napój energetyczny?

Napój energetyczny zawiera kofeinę razem z innymi składnikami, takimi jak tauryna i D-glukuronolakton³. Według hiszpańskiej oceny ryzyka stężenie kofeiny w tych napojach mieści się zwykle w zakresie 15–55 mg na 100 ml, a najczęściej wynosi 32 mg na 100 ml. Tauryny jest zwykle 4 000 mg/l, a D-glukuronolaktonu 2 400 mg/l⁴.

Producenci sprzedają napoje głównie w opakowaniach 250, 333 i 500 ml. Przy stężeniu 32 mg na 100 ml dają one kolejno 80, 107 i 160 mg kofeiny. Hiszpańska Agencja Bezpieczeństwa Żywności i Żywienia (AESAN) zwraca uwagę, że 250 ml napoju z cukrem może zawierać 27,5–30 g cukrów, a 500 ml 55–60 g. Część napojów nie ma cukru: wśród młodych polskich sportowców badanych w 2025 roku 58,9% pijących wybierało wersje bez cukru⁵.

Czy w Polsce wolno sprzedawać napoje energetyczne osobom poniżej 18 lat?

Nie. Od 1 stycznia 2024 roku w Polsce zakazana jest sprzedaż napojów z dodatkiem kofeiny lub tauryny osobom poniżej 18. roku życia, na terenie szkół i innych jednostek systemu oświaty oraz w automatach^{1, 2}.

Zakaz wprowadziła ustawa z 17 sierpnia 2023 roku o zmianie ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 1718), której art. 1 wszedł w życie 1 stycznia 2024 roku¹. Ustawa z 17 października 2025 roku (Dz.U. 2025 poz. 1698), notyfikowana Komisji Europejskiej, zastąpiła ten rozdział nowym, o tym samym brzmieniu zakazu, obowiązującym od 1 stycznia 2026 roku. W tekście jednolitym (Dz.U. 2026 poz. 149) obecne przepisy to art. 12o–12q i 18d².

Ustawa uznaje za napój z dodatkiem kofeiny lub tauryny napój zawierający kofeinę w proporcji przewyższającej 150 mg/l albo taurynę, z wyłączeniem substancji występujących w nim naturalnie. Przy wątpliwości co do pełnoletności kupującego sprzedawca może żądać dokumentu potwierdzającego wiek. Opakowanie musi mieć napis „Napój energetyzujący” lub „Napój energetyczny”, a sprzedaż wbrew zakazowi podlega karze grzywny do 2 000 zł. Niezależnie od polskiej ustawy w Unii Europejskiej napoje z ponad 150 mg kofeiny w litrze mają na etykiecie ostrzeżenie o wysokiej zawartości kofeiny i informację, że nie są zalecane dzieciom.

Badanie Instytutu Sportu – Państwowego Instytutu Badawczego porównało aktywnych fizycznie uczniów przed zakazem i po nim. Odsetek pijących napoje energetyczne spadł z 46,4% w 2022 roku do 19,1% w 2025 roku. Były to jednak dwie różne grupy, 1 530 uczniów w wieku 10–14 lat i 1 083 w wieku 11–15 lat, a osobę pijącą zdefiniowano w obu badaniach inaczej. W badaniu autorów z Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – Państwowego Instytutu Badawczego (NIZP PZH-PIB) z 2025 roku napoje energetyczne w ostatnim miesiącu piło 41,1% z 1 691 uczniów w wieku 12–17 lat⁶. Ponad połowa badanych, 58,1%, uznała, że zakaz nie ograniczył im dostępu, a napoje kupowali dla nich najczęściej dorośli. Spośród uczniów, którzy próbowali kupić je osobiście, o dokument potwierdzający wiek stale proszono tylko 19,3%.

Ile kofeiny z napoju energetycznego jest bezpieczne dla nastolatka?

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) proponuje dla dzieci i młodzieży poziom bezpieczeństwa 3 mg kofeiny na kilogram masy ciała na dobę, liczony ze wszystkich źródeł. Według EFSA jednorazowe 3 mg/kg, niebudzące obaw u dorosłych, można odnieść także do dzieci, bo dzieci i młodzież rozkładają kofeinę co najmniej tak szybko jak dorośli. Dla nastolatka o masie 40 kg daje to 120 mg na dobę, a o masie 60 kg 180 mg (wyliczenie).

Hiszpańska ocena ryzyka przyjęła za EFSA próg 1,4 mg/kg dla zaburzeń snu i 3 mg/kg dla ogólnych działań niepożądanych. Przy masie ciała 40 kg napój o pojemności 250 ml daje 2 mg/kg, czyli więcej niż próg snu, a 500 ml 4 mg/kg, więcej niż oba progi. W opinii EFSA 1,4 mg/kg, czyli około 100 mg, to jednorazowa dawka, która może zmieniać długość i przebieg snu u części dorosłych, zwłaszcza tuż przed snem. EFSA uznała też, że inne składniki napojów energetycznych w zwykle spotykanych stężeniach nie zmieniają bezpieczeństwa jednorazowej dawki kofeiny do 200 mg, ocenionej dla zdrowych dorosłych. Działanie kofeiny na wynik sportowy i jej dawki u dorosłych opisuje hasło Kofeina.

Jakie skutki picia napojów energetycznych opisano u dzieci i młodzieży?

Przeglądy badań łączą picie napojów energetycznych przez młodych z gorszym snem, dolegliwościami fizycznymi i zachowaniami szkodliwymi dla zdrowia, ale nie rozstrzygają o przyczynie^{7, 8}.

Przegląd Visram i wsp. z 2016 roku objął 46 badań, w większości przekrojowych i z udziałem osób w wieku 11–18 lat. W kilku badaniach picie tych napojów wiązało się z bólami głowy i brzucha, nadpobudliwością i bezsennością, a niektóre dane wskazywały na zależność od ilości⁷. W dwóch małych badaniach eksperymentalnych u młodych sportowców napój energetyczny poprawiał wybrane elementy wyniku sportowego.

Aktualizacja tego przeglądu z 2024 roku objęła 57 badań u osób do 21. roku życia. Autorzy opisali związek picia napojów energetycznych z krótkim i złym snem, słabszymi wynikami w nauce, paleniem tytoniu i piciem alkoholu. Wymienili też próchnicę, erozję zębów i insulinooporność⁸. Według autorów do ustalenia, czy napoje są ich przyczyną, potrzebne są badania podłużne.

Czym napój energetyczny różni się od izotonika?

Napój energetyczny pobudza dzięki kofeinie, a izotonik dostarcza w wysiłku płynów, węglowodanów i sodu. Konsensus Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) o suplementach z 2018 roku opisuje napój dla sportowców jako płyn z 5–8% węglowodanów, 10–35 mmol/l sodu i 3–5 mmol/l potasu⁹. Napój energetyczny zawiera według MKOl węglowodany i kofeinę, a może też zawierać taurynę, witaminy z grupy B i inne składniki o różnym poparciu w badaniach, budzące pewne obawy.

W badaniu Instytutu Sportu – PIB z 2025 roku 2,6% uczniów uważało oba napoje za takie same, a 19,9% nie umiało tego ocenić. Autorzy ostrzegają, że mylenie izotonika z napojem energetycznym może prowadzić do nieświadomego, szybkiego przyjęcia dużej dawki kofeiny. Po wprowadzeniu zakazu więcej pijących deklarowało picie napojów energetycznych podczas treningu: 23,8% wobec 8,3% przed zakazem.

Czy nastolatek trenujący wyczynowo może przyjmować kofeinę?

Ustawa nie zakazuje nastolatkom kofeiny w ogóle. Zakaz obejmuje tylko sprzedaż osobom poniżej 18 lat napojów energetycznych, które ustawa wyróżnia po zawartości kofeiny lub tauryny. Dla kofeiny ze wszystkich źródeł EFSA proponuje u dzieci i młodzieży poziom bezpieczeństwa 3 mg/kg na dobę.

Konsensus MKOl o rozwoju młodych sportowców z 2015 roku podaje, że suplementy, w tym napoje energetyczne, są wśród młodych powszechne, zwłaszcza wśród nastoletnich chłopców. Zachęcanie młodych zawodników do suplementów poprawiających wynik uznaje za niewłaściwe i nie do przyjęcia, a młodych sportowców i ich opiekunów zaleca uczyć o ryzyku suplementów i napojów energetycznych¹⁰. Konsensus MKOl o suplementach z 2018 roku odnotowuje, że część organizacji sportowych popiera rozważne stosowanie suplementów skutecznych, bezpiecznych i dozwolonych, dobranych do wieku i dojrzałości zawodnika. Hiszpańska AESAN zaleca, by dzieci i młodzież unikały napojów energetycznych.

Sportowy Dietetyk w swojej praktyce opiera przygotowanie młodego zawodnika na jedzeniu, śnie i treningu. Kofeina nie jest u nastolatka całkowicie wykluczona: przy dużej liczbie godzin ciężkiego, wyczynowego treningu można ją rozważyć, a decyzję podejmuje dietetyk razem z rodzicem, w granicach poziomu EFSA. Przy chorobach, lekach stałych lub objawach sercowych decyduje także lekarz. Produkt powinien być badany na obecność substancji zakazanych i najpierw sprawdzony na treningu, nie przed zawodami. Dawek z badań dorosłych nie przenosi się na nastolatka, dawkę ustala dietetyk. U dzieci w wieku 9–14 lat suplementów na wynik nie wprowadza się na siłę.

Jak mocne są dowody o skutkach napojów energetycznych u młodych?

Zakaz sprzedaży osobom poniżej 18 lat wynika z ustawy, a poziom 3 mg/kg na dobę to ocena EFSA^{2, 3}. Dowody na szkodliwość napojów energetycznych u młodych są słabe: przeglądy zgodnie opisują niekorzystne związki, ale zebrane w nich badania nie rozstrzygają o przyczynie, a autorzy przeglądu z 2024 roku wskazują potrzebę badań podłużnych^{7, 8}. Skutki zakazu w Polsce opisują na razie badania ankietowe przeprowadzone bez reprezentatywnej próby młodzieży^{5, 6}. Plan żywienia i nawodnienia młodego zawodnika układa dietetyk (Dieta młodego sportowca: basen, mata, hala i dzień zawodów).

Najczęstsze pytania

Ile kofeiny ma puszka napoju energetycznego?

Zwykle 80 mg w 250 ml i 160 mg w 500 ml, gdy napój ma najczęstsze stężenie kofeiny, 32 mg na 100 ml.

Od kiedy w Polsce nie można sprzedawać napojów energetycznych nieletnim?

Od 1 stycznia 2024 roku, kiedy weszły w życie przepisy ustawy z 17 sierpnia 2023 roku. Od 1 stycznia 2026 roku zakaz zawiera art. 12p ustawy o zdrowiu publicznym^{1, 2}.

Czy sprzedawca może zażądać od nastolatka dowodu?

Tak. Gdy sprzedawca ma wątpliwość, czy kupujący jest pełnoletni, ustawa pozwala mu żądać dokumentu potwierdzającego wiek.

Czy napoje energetyczne szkodzą zębom?

Nie wiadomo tego na pewno. Przegląd 57 badań z 2024 roku wiąże picie tych napojów przez dzieci i młodzież z próchnicą i erozją zębów, ale nie rozstrzyga, czy napoje są ich przyczyną.

Zobacz też: Suplementy u nieletnich.

Artykuły: Kofeina przed treningiem.