Ferrytyna

Co pokazuje ferrytyna we krwi?

Ferrytyna w surowicy lub osoczu pokazuje wielkość zapasów żelaza w organizmie, pod warunkiem że badana osoba nie ma stanu zapalnego. Niski wynik świadczy o wyczerpanych zapasach. Nie mówi jednak, jak głęboki jest już niedobór.

Cząsteczka ferrytyny to pusta w środku otoczka z 24 podjednostek białkowych, a jej rdzeń może pomieścić 4 000–4 500 atomów żelaza. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w wytycznych z 2020 roku uznaje ferrytynę za dobry wskaźnik zapasów żelaza i zaleca jej oznaczanie do rozpoznawania niedoboru żelaza u osób poza tym zdrowych.

Od zapasów zależy też, ile żelaza organizm przyswaja z jedzenia. U zdrowych osób wchłanianie żelaza w jelicie jest odwrotnie zależne od stężenia ferrytyny w surowicy, a steruje nim hepcydyna, hormon wytwarzany w wątrobie⁴. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), wyznaczając normy spożycia żelaza, przyjął docelowe stężenie ferrytyny 30 µg/l. Przy tej wartości przewidywane wchłanianie żelaza z diety wynosi 16% u mężczyzn i 18% u kobiet przed menopauzą.

Jaka jest norma ferrytyny?

WHO przyjmuje, że u zdrowych dzieci od 5. roku życia, nastolatków i dorosłych ferrytyna poniżej 15 µg/l oznacza niedobór żelaza, a u młodszych dzieci granicą jest 12 µg/l. Przy infekcji lub stanie zapalnym na niedobór może wskazywać wynik poniżej 70 µg/l u dorosłych i poniżej 30 µg/l u dzieci. Wyniki podaje się w µg/l albo w ng/ml, a liczba w obu jednostkach jest ta sama.

Wartości graniczne ferrytyny nie są jednolite. Wcześniejsze progi WHO opierały się na opinii ekspertów, nie zostały przyjęte powszechnie, a w piśmiennictwie stosuje się szeroki zakres wartości. Pewność danych, na których opierają się zalecenia z 2020 roku, WHO ocenia jako niską lub bardzo niską. Kolejne oznaczenia u tej samej osoby wykonuje się tą samą metodą laboratoryjną.

Jakie progi ferrytyny stosuje się u sportowców?

Progi ferrytyny dla sportowców w stanowiskach medycyny sportowej wynoszą 30 albo 35 µg/l, są więc wyższe niż próg WHO^{3, 5}. Grupa ekspertów Unii Europejskich Związków Piłkarskich (UEFA) definiuje niedobór żelaza jako ferrytynę poniżej 35 µg/l przy wciąż prawidłowej hemoglobinie. Ferrytynę nazywa najlepiej ugruntowanym wskaźnikiem ilości zmagazynowanego żelaza⁵.

Szwajcarskie Towarzystwo Medycyny Sportowej w konsensusie z 2015 roku odnosi się do zdrowych sportowców obojga płci powyżej 15. roku życia. Wynik poniżej 15 µg/l uznaje za oznakę pustych magazynów żelaza, a 15–30 µg/l za małe zapasy. Jako granicę przyjmuje 30 µg/l³. U młodszych proponuje 20 µg/l w wieku 12–15 lat i 15 µg/l w wieku 6–12 lat. Autorzy zaznaczają, że właściwy próg ferrytyny wciąż budzi spory.

Trening wysokogórski zwiększa zapotrzebowanie na żelazo. Polski Związek Lekkiej Atletyki (PZLA), powołując się na zalecenia Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl), podaje 40 ng/ml jako optymalne stężenie ferrytyny przed treningiem w warunkach niedotlenienia, czyli hipoksji. Od zawodników kadry narodowej w grupie wytrzymałościowej wymaga przed zgrupowaniem w hipoksji wyników morfologii, ferrytyny i CRP, a ferrytyna co najmniej 40 ng/ml jest jednym z kryteriów pozytywnej opinii o udziale w zgrupowaniu⁶. Konsensus szwajcarski u dorosłych sportowców wyczynowych wskazuje przed treningiem wysokogórskim 50 µg/l.

Pojedynczy wynik ferrytyny u młodego sportowca ocenia się ostrożnie. W badaniach młodych zawodników progi nie są ujednolicone, sportowcy mają zwykle niższą ferrytynę niż osoby nietrenujące, w okresie dojrzewania wyniki chłopców i dziewcząt się różnią, a łagodna infekcja, uraz albo obciążenie fizjologiczne mogą wynik fałszywie zawyżyć⁷.

Dlaczego stan zapalny i wysiłek podnoszą ferrytynę?

Ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, dlatego jej stężenie rośnie w stanie zapalnym i przy infekcji. Według WHO podwyższają ją także choroby wątroby i otyłość, a stan zapalny może zamaskować niedobór żelaza. Konsensus szwajcarski dodaje do tej listy intensywny wysiłek i ciążę. Według WHO stan zapalny może też upośledzać wchłanianie żelaza i w ten sposób prowadzić do jego niedoboru u sportowców.

Wpływ wysiłku zależy od jego długości i intensywności. Ferrytyna może pozostać bez zmian albo wzrosnąć o 27% i wrócić do wartości wyjściowej w ciągu doby. Po ultramaratonie może być dwukrotnie wyższa niż przed biegiem i wraca do wyjściowej dopiero po 6 dniach. Konsensus szwajcarski zaleca, by przed oceną wyniku wykluczyć reakcję ostrej fazy po treningu lub chorobie zakaźnej, na podstawie wywiadu i oznaczenia CRP.

Jakie badania ocenia się razem z ferrytyną?

MKOl w konsensusie o suplementach z 2018 roku zaznacza, że stan żelaza najlepiej opisuje kilka wskaźników oznaczonych jednocześnie, które pokazują też etap niedoboru. Wymienia ferrytynę, wysycenie transferyny, żelazo w surowicy, receptor transferyny, protoporfirynę cynkową, hemoglobinę, hematokryt i średnią objętość krwinki czerwonej⁸.

Konsensus szwajcarski za badania pierwszego wyboru uznaje hemoglobinę, hematokryt, wskaźniki krwinek czerwonych (MCV i MCH) oraz ferrytynę. U sportowców wytrzymałościowych wysokiego poziomu zaleca je 2–3 razy w roku. Opisuje trzy etapy niedoboru: niedobór bez niedokrwistości, niedobór z krwinkami mniejszymi lub słabiej wybarwionymi oraz niedokrwistość z niedoboru żelaza. W dwóch pierwszych hemoglobina jest jeszcze prawidłowa. U części sportowców wytrzymałościowych hemoglobina i hematokryt są niższe z powodu większej objętości osocza. Taka pseudoanemia rozcieńczeniowa przebiega z ferrytyną w normie i nie obniża wydolności.

Co oznacza wysoka ferrytyna?

Według WHO wynik powyżej 150 µg/l u kobiet miesiączkujących oraz powyżej 200 µg/l u mężczyzn i kobiet niemiesiączkujących, poza tym zdrowych, może wskazywać na ryzyko nadmiaru żelaza. U osób chorych taką granicą jest 500 µg/l. Sama ferrytyna nie wystarcza do rozpoznania nadmiaru żelaza, bo podnoszą ją też choroby wątroby, otyłość, stan zapalny i nowotwory. Podwyższony wynik wymaga oceny klinicznej i badań, które ustalą przyczynę.

Żelazo w preparatach nie służy do podnoszenia ferrytyny „na zapas”. Według MKOl dużych dawek żelaza nie przyjmuje się bez stwierdzonego niedoboru. Konsensus szwajcarski uznaje długotrwałe codzienne przyjmowanie żelaza przy prawidłowej lub wysokiej ferrytynie za pozbawione sensu i mogące szkodzić. Wynik ferrytyny interpretuje lekarz razem z innymi badaniami. Żelazo w tabletkach stosuje się tylko przy potwierdzonym niedoborze, po badaniach i z decyzji lekarza, także u nastolatków. Dietetyk odpowiada za jadłospis, który dostarcza żelaza z jedzenia.

Najczęstsze pytania

Czy ferrytyna w normie laboratoryjnej wyklucza niedobór żelaza u sportowca?

Nie zawsze. Wynik powyżej 15 µg/l według progu WHO nie oznacza niedoboru, ale przedział 15–30 µg/l konsensus szwajcarski uznaje u sportowców za małe zapasy^{2, 3}. Stan zapalny albo świeży wysiłek mogą też zawyżyć wynik.

Po ilu dniach od treningu ferrytyna wraca do wartości wyjściowej?

W ciągu doby, jeśli wysiłek ją podniósł. Po ultramaratonie dopiero po 6 dniach, dlatego wynik ocenia się z uwzględnieniem ostatniego wysiłku.

Czy przy niskiej ferrytynie trzeba brać żelazo?

Nie bez badań i decyzji lekarza. Duże dawki żelaza stosuje się tylko przy stwierdzonym niedoborze, a długie przyjmowanie przy prawidłowej lub wysokiej ferrytynie może szkodzić^{3, 8}.

Czy u nastolatki obowiązuje inna granica ferrytyny?

Tak, w konsensusie szwajcarskim granica dla 12–15-latek to 20 µg/l, a od 15. roku życia 30 µg/l. WHO dla nastolatków przyjmuje 15 µg/l.

Zobacz też: Żelazo, Niedobór żelaza i niedokrwistość u sportowca.

Artykuły: Niska ferrytyna.