RED-S, czyli za mało energii u młodego zawodnika: po czym to poznać?

Co to jest RED-S?

RED-S to zespół szkodliwych skutków dla zdrowia i formy sportowej u zawodniczek i zawodników, którym z jedzenia zostaje za mało energii po odliczeniu treningu.

Lekarze i dietetycy mówią w takiej sytuacji o niskiej dostępności energii. Dostępność energii to energia z jedzenia, która zostaje dla organizmu, gdy odejmiesz od niej to, co spalił trening, czyli wydatek opisany w haśle Wydatek energetyczny wysiłku. U dziecka z tej reszty pokrywa się też wzrost i rozwój⁴. Badacze proponują, żeby przy planowaniu jedzenia sportowca patrzeć raczej na dostępność energii niż na sam bilans, o którym mówi hasło Deficyt energetyczny⁵.

Niedobór energii ma różne nasilenie, od takiego, do którego organizm się przystosowuje, po taki, który może szkodzić zdrowiu i formie⁶. Przy długim niedoborze organizm oszczędza energię, żeby nie chudnąć dalej. Przypomina dom, w którym ktoś przykręcił ogrzewanie, żeby zmieścić się w rachunkach. Waga nie musi spadać, a ciało mimo to pracuje gorzej.

Po czym poznać, że młodemu zawodnikowi brakuje energii?

Sygnały są różne: zmęczenie i zmiany nastroju, częstsze kontuzje i infekcje, słabsza regeneracja, wolniejsze dojrzewanie, a u dziewcząt zaburzenia miesiączki^{2, 4, 7}. Każdy z nich to powód do wizyty u lekarza.

Zmęczenie, nastrój i gorsza forma

Wśród wczesnych sygnałów są zmiany nastroju, zmęczenie i wewnętrzny konflikt⁷. Syn, który wracał z treningu głodny i rozgadany, teraz jest drażliwy i ciągle śpiący. Za mało energii pogarsza też regenerację, masę mięśniową i sprawność mięśni. Zmęczenie i spadek formy, które trwają tygodniami, omów z lekarzem.

Kontuzje i częste infekcje

Niedobór energii zwiększa ryzyko kontuzji i chorób. Może też szkodzić kościom. Dorastające zawodniczki w dyscyplinach wysokiego ryzyka mogą być bardziej narażone na przeciążeniowe urazy kości, szczególnie w okresach szybkiego wzrostu⁸. Gdy kontuzje z przeciążenia albo infekcje przychodzą jedna po drugiej, idź z dzieckiem do lekarza, także wtedy, gdy jest już pod opieką fizjoterapeuty.

Wzrost i dojrzewanie

U młodych sportowców za mało energii może opóźnić dojrzewanie i odbić się na wzroście. U dorastających zawodniczek jedną z oznak niedoboru energii jest wyraźny spadek masy ciała albo masa poniżej oczekiwanego toru na siatce centylowej, którą prowadzi lekarz. Taki spadek widać w kolejnych pomiarach, więc liczy się tor, a nie pojedynczy wynik.

Miesiączka u dziewcząt

U dorastających zawodniczek niedobór energii może opóźnić pierwszą miesiączkę albo sprawić, że miesiączki ustaną. Mogą na tym ucierpieć kości, które w tym wieku powinny przybierać na gęstości. Jeśli trenująca nastolatka nie miesiączkuje, umów ją na wizytę u lekarza.

Czy RED-S dotyczy też chłopców?

Tak. RED-S opisano u zawodniczek i u zawodników. U chłopców nie ma sygnału z miesiączki, więc tym uważniej patrz na formę, regenerację, wzrost i dojrzewanie^{2, 4}.

U sportowców płci męskiej za mało energii może obniżać poziom testosteronu i zdolność do treningu. W lekkiej atletyce niską dostępność energii stwierdzano u 18–58% zawodniczek i zawodników, czyli mniej więcej (nasze przeliczenie) u dwóch do sześciu osób na dziesięć. U młodych, którzy dużo trenują, wydaje się ona częsta.

Chłopcy dojrzewają później. Najszybciej rosną zwykle około 14. roku życia, a dziewczęta około 12., czyli 2 lata wcześniej. Piętnastolatek, który rośnie, trenuje pięć razy w tygodniu i je jak dawniej, też potrzebuje uwagi rodzica.

Skąd u młodego zawodnika bierze się za mało energii?

U lekkoatletów opisywano brak czasu na jedzenie, zmiany apetytu, celową zmianę masy ciała albo zaburzone jedzenie. Apetyt nie zawsze rośnie na tyle, żeby wyrównać energię spaloną na treningu.

Gdy lekcje trwają do popołudnia, trening jest zaraz po szkole, a kolacja późnym wieczorem, łatwo o wielogodzinną przerwę bez jedzenia. Brak głodu po treningu nie znaczy przy tym, że energii wystarcza.

Konsensus Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) wskazuje, że RED-S coraz częściej wiąże się także ze zbyt małą ilością węglowodanów. Ile ich jeść w dni treningowe, opisuje hasło Węglowodany w sporcie. Rozłóż młodemu zawodnikowi węglowodany i białko na cały dzień, a najbardziej zadbaj o posiłek zaraz po treningu^{9, 10}. Spakuj mu kanapkę do plecaka, zamiast odkładać jedzenie na obiad o dziewiątej wieczorem.

Co robić, gdy podejrzewasz RED-S u dziecka?

Umów dziecko na wizytę u lekarza i opowiedz, co zauważyłeś. Rozpoznanie RED-S stawia lekarz, a plan leczenia powstaje razem z zawodnikiem, trenerem i całym zespołem.

Nie ma jednego badania, które potwierdza RED-S. Lekarz zbiera sygnały i ocenia ich nasilenie oraz ryzyko. Przed wizytą zapisz, co widzisz i od kiedy, na przykład zmęczenie, kontuzje, infekcje, nastrój i miesiączki.

Leczenie polega przede wszystkim na tym, żeby organizmowi zostawało więcej energii. MKOl zaleca zmienić jedzenie i trening tak, żeby organizmowi na stałe zostawało dość energii, z odpowiednią ilością składników pokarmowych. Często pracuje przy tym kilka osób, w tym lekarz sportowy, dietetyk sportowy, fizjolog i psycholog.

Dietetyk nie stawia diagnozy. Prowadzi żywienie razem z lekarzem i układa posiłki pod szkołę, trening i mecze tak, żeby energii wystarczało też na wzrost.

Czego nie robić, gdy młodemu zawodnikowi brakuje energii?

Nie odchudzaj dziecka i nie waż go w domu. Odejście od skupienia na masie ciała i szczupłości, zwłaszcza u młodych zawodników, to jedna z zasad zapobiegania RED-S¹¹.

W okresie wzrostu dziecko nie chudnie pod wynik sportowy. Nadmierne skupienie na tym, żeby być lżejszym albo szczuplejszym, zwiększa ryzyko RED-S i zaburzonego jedzenia¹². Ważenie i pomiar składu ciała zostaw lekarzowi albo specjaliście, a wyniki traktuj jak poufne dane medyczne. Co pokazuje taki pomiar, opisuje hasło Skład ciała.

Jeśli prowadzisz drużynę, uważaj na słowa. Nieostrożny komentarz o wadze albo wyglądzie może zapoczątkować albo podtrzymać zaburzenia odżywiania u zawodnika. W badaniach skład ciała nie pomagał też wcześnie wyłowić talentu. Z zawodnikiem rozmawiaj o treningu, śnie i jedzeniu, a o kilogramach niech mówi lekarz.

Zaburzenia odżywiania: kiedy to coś więcej niż za mało jedzenia?

Przy podejrzeniu zaburzeń odżywiania zawodniczka powinna przejść pełną ocenę lekarza, jak zaleca amerykańska koalicja ds. triady sportsmenek (Female Athlete Triad Coalition), a chłopiec tak samo. Dietetyk sportowy ich nie rozpoznaje i nie leczy sam, tylko kieruje do specjalisty.

Z RED-S wiążą się też poważniejsze kłopoty psychiczne, takie jak gorsze samopoczucie, lęk, objawy depresji i zaburzenia odżywiania. Sami sportowcy przestrzegają lekarzy, żeby nie lekceważyli ich woli wygrywania i wypierania skutków dla zdrowia. Jeśli nastolatek zapewnia, że wszystko jest w porządku, nie kończ na tym rozmowy.

Twoja rola to zauważyć, spokojnie porozmawiać i umówić wizytę. Diagnozę i leczenie przejmuje lekarz razem ze specjalistami od zaburzeń odżywiania.

Jeśli Twoje dziecko trenuje sport z kategoriami wagowymi, przeczytaj też hasło Zbijanie wagi przed zawodami.

Najczęstsze pytania o RED-S

Czy dostępność energii da się policzyć w domu?

Raczej nie, a jeśli już, to z dużym błędem. Pomiar dostępności energii poza laboratorium jest trudny i obarczony błędami, bo trudno dokładnie zmierzyć i jedzenie, i wydatek¹³.

MKOl uznaje sztywny próg dostępności energii u kobiet za dyskusyjny, a najnowsze wytyczne dla sportsmenek odchodzą od niego przy rozpoznawaniu niedoboru. Zamiast liczyć kalorie dziecka, obserwuj sygnały opisane wcześniej w artykule i przekaż je lekarzowi.

Czy dziecko z RED-S może dalej trenować?

O treningu decyduje lekarz. Ocena RED-S ma cztery poziomy, od zielonego do czerwonego, a każdy ma swoje zalecenia dotyczące treningu i startów^{1, 3}.

Wczesne rozpoznanie ma chronić zdrowie zawodnika i zapobiec długotrwałym, a nawet nieodwracalnym skutkom. Dlatego nie odkładaj wizyty do końca sezonu.

Czy trener może sprawdzić, czy zawodnik ma RED-S?

Trener nie rozpoznaje RED-S. Może zauważyć wczesne sygnały i przekazać je rodzicom oraz lekarzowi, bo zapobieganie RED-S obejmuje też trenerów i rodziców.

Żeby wyłowić zawodników z grupy ryzyka, wytyczne radzą ankiety, rozmowy o zdrowiu i badania. Klub może też zorganizować szkolenia dla zawodników, trenerów i rodziców, bo i one należą do zapobiegania RED-S.

Kto jest najbardziej narażony na RED-S?

RED-S zdarza się u zawodniczek i zawodników w wielu dyscyplinach i na różnych poziomach sportowych. U nastolatek częściej widać objawy niedoboru energii w sportach, w których liczy się szczupła sylwetka.

W lekkiej atletyce najwięcej przypadków niskiej dostępności energii stwierdzano w konkurencjach wytrzymałościowych i skokach. Młody piłkarz, który dużo trenuje, też może mieć za mało energii.

Czy RED-S to to samo co triada sportsmenek?

Nie. Triada sportsmenek dotyczy kobiet: pierwotnie opisano ją jako zaburzone jedzenie, brak miesiączki i słabe kości. RED-S obejmuje kobiety i mężczyzn oraz skutki dla zdrowia i formy sportowej.

Triadę opisano wcześniej niż RED-S i nadal się ją aktualizuje, w najnowszej wersji z osobnym modelem dla nastolatek^{1, 8, 13}. Dla Ciebie to niczego nie zmienia. Z niepokojącymi sygnałami idziesz do lekarza, a jedzenie ma pokryć i trening, i wzrost.

Czy młodemu zawodnikowi z niedoborem energii pomogą odżywki?

Odżywki nie zastąpią jedzenia. Młody zawodnik powinien pokrywać potrzeby przede wszystkim zwykłymi posiłkami, a polecanie mu suplementów na wynik przecenia ich wpływ^{9, 10, 14}.

Gdy brakuje energii, najpierw dokładasz posiłki, a z niepokojącymi sygnałami idziesz do lekarza. Kreatyny ani innych suplementów na wynik nie dawaj wtedy dziecku, a napojów energetycznych wcale. Odżywka białkowa może najwyżej uzupełnić posiłek, ale go nie zastąpi.

Jeśli zawodnik podlega kontroli antydopingowej, wybierz odżywkę sprawdzoną na obecność substancji zakazanych w niezależnym programie badań; taki program zmniejsza ryzyko, choć pełnej gwarancji nie daje¹⁵. Zwróć uwagę na wapń, witaminę D i żelazo, bo MKOl każe o nie szczególnie zadbać u młodych sportowców¹⁰. Czy uzupełniać wapń i żelazo suplementem, decyduje lekarz po badaniach. Witaminę D zalecamy każdemu młodemu zawodnikowi przez cały rok. Polskie normy żywienia zalecają jej suplementację dzieciom i młodzieży, w dawce zależnej m.in. od wieku i masy ciała¹⁶.