Morfologia krwi u sportowca

Co zawiera morfologia krwi?

Morfologia krwi obejmuje wskaźniki krwinek czerwonych, krwinek białych i płytek krwi. Konsensus Szwajcarskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej z 2015 roku za podstawowe pomiary przy ocenie żelaza u sportowców uznaje hemoglobinę, hematokryt i liczbę krwinek czerwonych oraz wyliczane z nich wskaźniki MCV i MCH.

• Hemoglobina (Hb) – białko krwinek czerwonych, które przenosi tlen. Jej stężenie i hematokryt, razem z wysyceniem krwi tlenem, pokazują, ile tlenu do tkanek niesie każda porcja krwi tłoczonej przez serce².
• Hematokryt (Hct) – odsetek objętości krwi, który zajmują krwinki czerwone.
• Liczba krwinek czerwonych (erytrocytów).
• MCV i MCH – średnia objętość krwinki czerwonej i średnia zawartość w niej hemoglobiny. Szwajcarski konsensus podaje dolne granice normy 80 fl dla MCV i 28 pg dla MCH. Spadek poniżej nich przy postępującym niedoborze żelaza oznacza krwinki mniejsze i słabiej wysycone hemoglobiną.
• Retikulocyty – młode krwinki czerwone, których liczba pokazuje wytwarzanie krwinek. Konsensus podaje zakres 20–100 × 10⁹/l i zaznacza, że obowiązują wartości referencyjne producenta aparatu.
• Krwinki białe (leukocyty) i płytki krwi – ich liczba także zmienia się pod wpływem wysiłku (opis w dalszej części hasła).

Stężenie hemoglobiny i hematokryt zależą od objętości osocza. Dlatego nie pozwalają ocenić całkowitej masy hemoglobiny w organizmie.

Jaka jest norma hemoglobiny w morfologii krwi?

Norma hemoglobiny zależy od źródła. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w wytycznych z 2024 roku rozpoznaje anemię u kobiet w wieku 15–65 lat, niebędących w ciąży, przy hemoglobinie poniżej 120 g/l, a u mężczyzn w tym samym wieku poniżej 130 g/l³. U dziewcząt i chłopców w wieku 12–14 lat próg wynosi 120 g/l, a u dzieci w wieku 5–11 lat 115 g/l.

Szwajcarski konsensus za prawidłową uznaje hemoglobinę powyżej 140 g/l u mężczyzn i powyżej 120 g/l u kobiet. Dla mężczyzn granice w obu dokumentach różnią się więc o 10 g/l. WHO zwraca też uwagę, że w praktyce laboratoryjnej nie zawsze uwzględnia się zmiany hemoglobiny w ciągu życia. Hemoglobina rośnie w odpowiedzi na niedotlenienie, na przykład na dużej wysokości nad poziomem morza i u palaczy.

Na wynik wpływa sposób badania. WHO zaleca oznaczać hemoglobinę we krwi żylnej analizatorem hematologicznym, z kontrolą jakości. Wyniki z krwi włośniczkowej, pobranej z palca, wyraźnie różnią się od wyników z krwi żylnej.

Dlaczego sportowcy mają niższy hematokryt i hemoglobinę?

Sportowcy mają zwykle niższe stężenie hemoglobiny niż ogół populacji. Przy treningu wytrzymałościowym hematokryt, hemoglobina i liczba krwinek czerwonych spadają, bo w ciągu kilku dni intensywnego treningu zwiększa się objętość osocza⁴. Masa hemoglobiny w tym czasie rośnie, bo wysiłek pobudza wytwarzanie krwinek, ale osocza przybywa szybciej. Zwiększenie objętości osocza powstaje w wyniku wieloletniego treningu i zależy od jego intensywności i czasu trwania. Taki stan nazywa się anemią sportową lub pseudoanemią z rozcieńczenia. Jej odróżnianie od prawdziwej anemii opisuje hasło Niedobór żelaza i niedokrwistość.

W pomiarach u około 1 100 sportowców z różnych krajów, przytoczonych w przeglądzie z 2013 roku, hematokryt poniżej 44% miało 85% zawodniczek i 22% zawodników. W przeglądzie 18 badań objętość osocza i krwi rosła szybko po rozpoczęciu treningu, a objętość krwinek czerwonych przez kilka dni się nie zmieniała, więc w tym czasie hematokryt był niższy. Po kilku tygodniach ustalała się nowa równowaga i hematokryt wracał do wartości sprzed okresu treningu.

U zawodników wytrzymałościowych wysokiego poziomu wydolność wiąże się silnie z masą hemoglobiny, a słabo z hematokrytem i stężeniem hemoglobiny. Duża objętość osocza z niskim hematokrytem nie jest dla nich niekorzystna. Część badań opisuje z kolei hematokryt wyższy od prawidłowego. W tym samym badaniu sportowców hematokryt powyżej 47% miało 1,2% kobiet i 32% mężczyzn. Bardzo wysoki hematokryt zwiększa lepkość krwi i obciążenie serca.

Jak wysiłek zmienia wynik morfologii w kolejnych godzinach i dniach?

Wysiłek zmienia morfologię w ciągu godzin i dni. Hematokryt rośnie w czasie wysiłku, gdy picie nie wyrównuje strat płynów: woda ubywa z osocza z potem i przechodzi do przestrzeni poza naczyniami. Szwajcarski konsensus opisuje wyższy hematokryt tuż po intensywnym, długim treningu i niższy 24–48 godzin po nim.

Liczba retikulocytów rośnie w ciągu 1–2 dni po jednostce treningu wytrzymałościowego i siłowego. W ciągu roku jest zwykle wyższa na początku sezonu, a niższa po intensywnych treningach, zawodach i pod koniec sezonu.

Krwinki białe reagują inaczej niż czerwone. Według przeglądu z 2021 roku wysiłek może doraźnie obniżyć wskaźniki krwi z wyjątkiem krwinek białych. Forsowny wysiłek wywołuje utrzymujące się zmiany liczby krwinek, podnosi wskaźniki stanu zapalnego i zwiększa zlepianie się płytek krwi. Przy intensywnym wysiłku trwającym co najmniej 45–60 minut liczba limfocytów, jednego z rodzajów krwinek białych, najpierw gwałtownie rośnie, a komórek NK przybywa nawet 10-krotnie⁵. Około 1–2 godzin po wysiłku limfocytów jest mniej niż przed nim, a ich liczba wraca do wartości wyjściowej zwykle w ciągu 24 godzin. Autorzy przeglądu oceniają ten spadek jako przejściowe przemieszczenie komórek odpornościowych do tkanek, a nie osłabienie odporności.

Kiedy wykonuje się morfologię krwi u sportowca?

Morfologię u sportowca wykonuje się okresowo, w czasie wolnym od wpływu treningu i infekcji. Polski Związek Lekkiej Atletyki (PZLA) wymaga od zawodników kadry narodowej z grupy wytrzymałościowej morfologii, ferrytyny i CRP, czyli białka C-reaktywnego, na 14 dni przed pierwszym zgrupowaniem w sezonie⁶. Przed zgrupowaniem w warunkach niedotlenienia te same badania przesyła się 3 tygodnie wcześniej, a prawidłowy wynik morfologii jest jednym z kryteriów pozytywnej opinii o udziale w zgrupowaniu.

Szwajcarski konsensus zaleca u zawodników wytrzymałościowych wysokiego poziomu podstawowe badania krwi 2–3 razy w roku. Do wiarygodnej oceny wyników trzeba wykluczyć reakcje ostrej fazy, które mogą je zaburzać, na przykład po sesjach treningowych i przy chorobach zakaźnych; służą do tego wywiad i oznaczenie CRP. Wyniki powtarzane w różnych okresach sezonu pomagają też odróżnić pseudoanemię od niedoboru żelaza.

Czym jest paszport biologiczny sportowca?

Paszport biologiczny sportowca to według Światowego Kodeksu Antydopingowego program i metody gromadzenia oraz zestawiania danych, opisane w międzynarodowych standardach Światowej Agencji Antydopingowej (WADA)⁷. Moduł hematologiczny paszportu opiera się na wynikach badań krwi tego samego zawodnika, powtarzanych w czasie⁸. Model adaptacyjny oblicza prawdopodobieństwo przebiegu wartości markerów u danego zawodnika, przy założeniu, że jego stan fizjologiczny jest prawidłowy, i wskazuje wyniki nietypowe. Kodeks dopuszcza wnioski z takiego profilu jako dowód użycia substancji lub metody zabronionej.

Międzynarodowy standard badań i śledztw WADA z 2023 roku określa warunki pobrania krwi do paszportu. Krwi nie pobiera się w ciągu 2 godzin od treningu, zawodów lub podobnej aktywności fizycznej, a zawodnik przed pobraniem siedzi co najmniej 10 minut, ze stopami na podłodze. Kontroler zapisuje między innymi, czy krew pobrano zaraz po co najmniej 3 kolejnych dniach intensywnych zawodów wytrzymałościowych, czy zawodnik w ciągu 2 tygodni przebywał wyżej niż 1 500 m n.p.m. lub korzystał z symulacji wysokości, czy w ciągu 3 miesięcy miał transfuzję lub utratę krwi oraz czy w ciągu 2 godzin przebywał w skrajnych warunkach, na przykład w saunie.

Kto interpretuje wynik morfologii sportowca?

Wynik morfologii interpretuje lekarz. Sportowcy są z definicji zdrowi, a mimo to często mają wskaźniki hematologiczne i biochemiczne poza zakresem z powodu wysiłku, treningu, stresu i warunków otoczenia. Przy podejrzeniu niedoboru żelaza lekarz ocenia morfologię razem z ferrytyną (zob. Ferrytyna), bo konsensus szwajcarski zalicza hemoglobinę, hematokryt, MCV, MCH i ferrytynę do badań pierwszego wyboru. Dieta wspomaga odbudowę zapasów żelaza, a rozpoznanie i leczenie należą do lekarza.

Najczęstsze pytania

Czy morfologia zrobiona dzień po zawodach jest wiarygodna?

Nie zawsze, bo wynik może być wtedy zmieniony przez wysiłek. Hematokryt spada 24–48 godzin po długim, intensywnym treningu, a liczba retikulocytów rośnie w ciągu 1–2 dni po jednostce treningowej^{1, 2}.

Czy wysoki hematokryt u sportowca jest korzystny?

Nie zawsze. Bardzo wysoki hematokryt zagęszcza krew i obciąża serce. U zawodników wytrzymałościowych o wydolności mówi więcej masa hemoglobiny niż hematokryt.

Czy wszystkie źródła podają tę samą normę hemoglobiny?

Nie. Szwajcarski konsensus za prawidłową uznaje u mężczyzn hemoglobinę powyżej 140 g/l, a WHO rozpoznaje u nich anemię dopiero poniżej 130 g/l^{1, 3}.

Czy liczba krwinek białych zmienia się po treningu?

Tak. Około 1–2 godzin po intensywnym wysiłku limfocytów jest mniej niż przed nim, a ich liczba wraca zwykle w ciągu 24 godzin.

Zobacz też: Żelazo.

Artykuły: Niska ferrytyna.