RED-S (względny niedobór energii w sporcie) – zespół szkodliwych skutków dla zdrowia i wyników sportowych u zawodniczek i zawodników narażonych na niską dostępność energii, czyli na spożycie energii zbyt małe w stosunku do wydatku energetycznego wysiłku1. W dietetyce sportowej ma znaczenie podział zadań: rozpoznanie końcowe prowadzi lekarz, a leczenie często wymaga zespołu, w którym jest dietetyk sportowy2, 3.
Skąd pochodzi pojęcie RED-S?
Termin wprowadził w 2014 roku zespół ekspertów Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) jako szerszą nazwę stanu określanego wcześniej jako triada sportsmenek4. Nowa nazwa miała wskazywać na złożoność zjawiska i na to, że dotyczy ono także zawodników. Triadę opisano pierwotnie jako współwystępowanie zaburzonego jedzenia, braku miesiączki i niskiej gęstości mineralnej kości u kobiet ćwiczących5. Niską dostępność energii oficjalnie włączono do triady jako czynnik przyczynowy dopiero w 2007 roku.
Konsensus zaktualizowano w 2018 i 2023 roku, a wersja z 2023 roku używa skrótu REDs. Od konsensusu z 2018 roku ukazało się ponad 170 prac oryginalnych. Przyniosły one między innymi dane o rosnącym znaczeniu niskiej dostępności węglowodanów, o związkach ze zdrowiem psychicznym i o skutkach u mężczyzn.
Co jest przyczyną RED-S?
Przyczyną RED-S leżącą u podłoża jest według podgrupy MKOl do spraw zapobiegania problematyczna niska dostępność energii6. Dostępność energii to energia z pożywienia, która po odjęciu kosztu energetycznego wysiłku pozostaje na podtrzymanie funkcji fizjologicznych. Sposób jej liczenia i progi opisuje hasło Deficyt energetyczny. Konsensus z 2014 roku za przyczynę zespołu uznał niedobór energii względem tego, czego organizm potrzebuje na zdrowie, codzienne czynności, wzrost i sport.
Konsensus MKOl z 2023 roku opisuje niską dostępność energii jako ciągłość od przystosowawczej do problematycznej7. Model fizjologiczny podgrupy MKOl uwzględnia między innymi wielkość, czas trwania i pochodzenie niedoboru oraz czynniki, które mogą nasilać albo łagodzić zaburzenia, na przykład historię chorób, cechy diety i treningu. Przyczyną niskiej dostępności energii u lekkoatletów może być celowa zmiana masy albo składu ciała, zmiana apetytu, brak czasu lub zaburzone jedzenie3.
Jakie skutki dla zdrowia i wyników sportowych ma RED-S?
Konsensus z 2014 roku wymienia zaburzenia funkcji fizjologicznych obejmujące między innymi tempo przemiany materii, miesiączkowanie, zdrowie kości, odporność, syntezę białek i układ krążenia. Według przeglądu dotyczącego lekkiej atletyki niska dostępność energii pogarsza regenerację, masę mięśniową i funkcję nerwowo-mięśniową. Zwiększa też ryzyko urazów i chorób, co może obniżać wyniki. Przy długotrwałym niedoborze organizm przystosowuje się metabolicznie i fizjologicznie tak, by zapobiec dalszemu spadkowi masy ciała. Zawodnik może więc mieć stałą masę ciała mimo zaburzonych funkcji fizjologicznych.
Za wczesne wskaźniki psychologiczne związane z problematyczną niską dostępnością energii podgrupa MKOl do spraw zdrowia psychicznego uznaje zmiany nastroju, zmęczenie i konflikt psychologiczny8. Cięższe następstwa psychiczne związane z RED-S to gorsze samopoczucie, nasilony lęk, objawy depresji i zaburzenia odżywiania.
Jak RED-S przejawia się u kobiet i u mężczyzn?
U zawodniczek lekkiej atletyki czynnościowy podwzgórzowy brak miesiączki jako skutek niskiej dostępności energii opisano u 60% wyczynowych biegaczek średnio- i długodystansowych i u 23% sprinterek. Przegląd wiąże z nim gorszy stan kości, większe ryzyko przeciążeniowych urazów kości i choroby układu krążenia. U zawodników niska dostępność energii może obniżać stężenie testosteronu, libido i zdolność do treningu. Częstość niskiej dostępności energii u lekkoatletów obu płci wynosiła w badaniach od 18 do 58%, najwyższa była w konkurencjach wytrzymałościowych i skokach.
Pojęcie dostępności energii zbudowano na reakcjach fizjologicznych kobiet. Na mężczyzn rozszerzono je niedawno, a dowody eksperymentalne są u nich ograniczone. Aktualizacja konsensusu Koalicji do spraw Triady Sportsmenek z 2025 roku podaje wskaźniki pierwszorzędowe rozpoznania REDs z wersji MKOl z 2023 roku, wiążące się z najwyższą kategorią ryzyka9. Są to zaburzenia miesiączkowania albo niskie stężenie testosteronu, niska gęstość mineralna kości albo przeciążeniowe urazy kości oraz zaburzenia odżywiania.
Czy RED-S dotyczy młodych sportowców?
U młodych osób trenujących intensywnie niska dostępność energii i możliwe objawy RED-S wydają się częste10. W okresie rozwoju niska dostępność energii może prowadzić do opóźnienia dojrzewania płciowego, zaburzeń miesiączkowania, gorszego stanu kości, niskiego wzrostu, zaburzonego jedzenia i większego ryzyka urazów. U dorastających zawodniczek może opóźnić pierwszą miesiączkę albo spowodować zanik miesiączek, a także prowadzić do niskiej gęstości mineralnej kości, mniejszego przyrostu masy kostnej i niskiej szczytowej masy kostnej.
Przegląd z 2021 roku przytacza wezwania, by w sporcie młodzieżowym unikać nieuzasadnionych rozmów o jedzeniu, zrezygnować z ocen składu ciała i masy oraz uświadamiać skutki przewlekłej niskiej dostępności energii. Wśród zasad zapobiegania podgrupa MKOl wymienia edukację i odejście od akcentowania masy ciała i szczupłości, szczególnie u zawodników młodych i spoza ścisłej czołówki.
Jak rozpoznaje się RED-S?
Nie ma jednego zwalidowanego testu diagnostycznego RED-S2. Narzędzie MKOl do oceny klinicznej REDs w drugiej wersji (IOC REDs CAT2) przewiduje trzy kroki:
- badanie przesiewowe,
- ocenę nasilenia i ryzyka na podstawie stwierdzonych objawów, czyli wskaźników pierwszo- i drugorzędowych,
- rozpoznanie końcowe i plan leczenia pod kierunkiem lekarza, opracowane z zawodnikiem, trenerem i całym zespołem.
Ocena nasilenia ma cztery poziomy oznaczone kolorami: zielony, żółty, pomarańczowy i czerwony, z zaleceniami co do udziału w treningu i startach. Narzędzie ma pomagać wykwalifikowanym specjalistom klinicznym we wczesnym i trafnym rozpoznaniu. Do wyłaniania zawodników zagrożonych podgrupa MKOl zaleca kwestionariusze wypełniane przez zawodnika, indywidualne wywiady o zdrowiu lub obiektywną ocenę wskaźników RED-S. Dietetyk sportowy rozpoznania RED-S nie stawia.
Jak leczy się RED-S?
Podstawą leczenia klinicznego, nazywanego zapobieganiem trzeciorzędowym, jest wykrycie źródła problematycznej niskiej dostępności energii i jej leczenie. Leczenie polega przede wszystkim na zwiększeniu dostępności energii. Często wymaga pracy zespołu, w którym są lekarz sportowy, dietetyk sportowy, fizjolog i psycholog. U ćwiczących kobiet z niedoborem energii, zaburzeniami miesiączkowania i niską gęstością kości wytyczne Triady z 2025 roku zalecają odwrócenie niedoboru przez większe spożycie energii, lepsze żywienie albo mniejszy wydatek na wysiłek.
Według tych samych wytycznych w zespole leczącym zawodniczkę z zaburzeniami odżywiania lekarz ocenia zdrowie fizyczne i psychiczne oraz decyduje o dopuszczeniu do treningu i startów. Dietetyk ocenia spożycie, ustala potrzeby energetyczne i składnikowe oraz przygotowuje plan żywienia. U zawodniczek z ryzykiem zaburzeń odżywiania dietetyk powinien unikać podejścia skupionego na masie ciała, bo mimo stałej masy niedobór energii może być przewlekły.
Dlaczego model RED-S budzi spór?
Autorzy aktualizacji konsensusu Triady wyrażają obawę, że model REDs obejmuje skutki bez badań z losowym przydziałem potwierdzających związek przyczynowy z niską dostępnością energii, na przykład zaburzenia przewodu pokarmowego i odporności. Przegląd z 2024 roku przywołuje stanowisko konsensusu MKOl, że dostępności energii nie da się w warunkach treningowych zmierzyć dość dokładnie11. Rozpoznanie wydaje się więc możliwe tylko na podstawie objawów i czynników ryzyka. Objawy są jednak według autorów dość ogólne, a przyczyny prawdopodobnie wieloczynnikowe. Niewiele badań wykazuje związek przyczynowy, większość pokazuje jedynie powiązania. Autorzy proponują podejście bez z góry przyjętej przyczyny, z listą kontrolną ośmiu kategorii możliwych przyczyn.
Najczęstsze pytania
Czy RED-S może wystąpić przy stałej masie ciała?
Tak. Gdy niedobór energii trwa długo, organizm dostosowuje metabolizm i fizjologię tak, by masa ciała przestała spadać. Waga zawodnika może więc stać w miejscu, choć funkcje fizjologiczne są już zaburzone.
Jak często niska dostępność energii występuje u lekkoatletów?
Od 18 do 58% zawodników obu płci, zależnie od badania; najczęściej w konkurencjach wytrzymałościowych i w skokach.
Jakie są wczesne objawy psychiczne RED-S?
Zmiany nastroju, zmęczenie i konflikt psychologiczny – te wczesne wskaźniki problematycznej niskiej dostępności energii wymienia podgrupa MKOl do spraw zdrowia psychicznego.
Czy dietetyk rozpoznaje RED-S?
Nie. Rozpoznanie końcowe RED-S prowadzi lekarz, a dietetyk sportowy rozpoznania nie stawia. W zespole leczącym zawodniczkę z zaburzeniami odżywiania dietetyk ocenia spożycie, ustala potrzeby energetyczne i składnikowe oraz przygotowuje plan żywienia.
Zobacz też: Deficyt energetyczny, Dostępność energii, Triada sportsmenek, Żywienie w wieku wzrostu, Zaburzenia odżywiania u sportowców.
Artykuły: RED-S.