Środowisko a jedzenie – zależność między otoczeniem, w którym człowiek wybiera i spożywa posiłki, a ilością i rodzajem zjadanej żywności. Środowisko żywieniowe obejmuje między innymi dostępność jedzenia i łatwość jego zdobycia, cechy miejsca posiłku, promocję żywności i jej cenę1. W dietetyce sportowej pojęcie dotyczy stołówek, wiosek zawodników na dużych imprezach i wyjazdów, na których sportowiec je często to, co przygotowali inni1, 2.
Otoczenie jest jednym z kilku poziomów wpływu na sposób odżywiania. Wiedzę, motywację, umiejętności i modele zmiany zachowań omawia hasło Nawyki żywieniowe i zmiana zachowań.
Czy większa porcja sprawia, że je się więcej?
Według przeglądu Cochrane Hollandsa i wsp. z 2015 roku większe porcje, opakowania i naczynia zwiększały ilość zjadanego jedzenia u dorosłych i u dzieci. Efekt był mały do umiarkowanego (SMD 0,38), a jakość dowodów autorzy ocenili jako umiarkowaną3.
Przegląd objął 72 badania z losowym przydziałem, a do metaanalizy spożycia weszło 58 z nich, z 6 603 uczestnikami. Według wyliczeń autorów trwałe ograniczenie dużych porcji, opakowań i naczyń w całej diecie mogłoby zmniejszyć dobowe spożycie energii u dzieci i dorosłych w Wielkiej Brytanii o 144–228 kcal, czyli o 8,5–13,5%. Większość badań przeprowadzono w USA, a ryzyko błędu oceniono jako niejasne lub wysokie.
Sam rozmiar talerza nie ma spójnego potwierdzenia. Z 9 eksperymentów zebranych w 2014 roku przez Robinsona i współpracowników większość nie wykazała różnicy w spożyciu między mniejszymi a większymi naczyniami. Efekt łączny był niewielki i niejednorodny4. U dzieci w wieku 2–12 lat zwiększenie porcji o 51–100% zwiększało zjedzoną ilość niezależnie od rodzaju produktu i wieku dziecka5.
Czy odległość od jedzenia zmniejsza jego spożycie?
W 12 badaniach z 1 098 uczestnikami jedzenie ustawione dalej zjadano w mniejszej ilości (SMD −0,60)6. Wynik pochodzi z drugiego przeglądu Cochrane tych autorów z 2019 roku, który objął 24 badania nad dostępnością produktów i odległością, w jakiej stoją. Mniejsza liczba dostępnych opcji silnie ograniczała wybieranie produktów objętych zmianą, ale ten wynik pochodzi z 3 badań ze 154 uczestnikami. Pewność obu wyników autorzy ocenili jako niską, a większość badań prowadzono w laboratorium.
Czy ekran, towarzystwo i stres zwiększają spożycie?
Jedzenie w rozproszeniu, na przykład przy ekranie, zwiększało w badaniach spożycie przy następnym posiłku, a wpływ na bieżący posiłek był mniej spójny. W metaanalizie zespołu Gough z 2026 roku, obejmującej 50 badań u dorosłych, jedzenie w rozproszeniu wiązało się z większym spożyciem przy kolejnym jedzeniu (SMD 0,419)7. Rozproszenie uwagi ogółem nie zwiększało znamiennie spożycia w trakcie posiłku, ale zajęcia bierne, takie jak oglądanie telewizji, zwiększały je (SMD 0,272).
Według metaanalizy 23 badań u dzieci i dorosłych, opublikowanej w 2025 roku, telewizja w czasie posiłku zwiększała spożycie w małym stopniu (g = 0,13). Wzrost był znamienny przy następnym posiłku (g = 0,30), a przy bieżącym nie (g = 0,10)8. Inna metaanaliza, obejmująca 13 badań u dzieci i młodzieży w wieku 3–17 lat, nie wykazała w warunkach laboratoryjnych znamiennej różnicy w spożyciu energii przy telewizji9.
Towarzystwo przy stole zwiększało spożycie głównie wtedy, gdy byli to przyjaciele. Ruddock i wsp. przejrzeli w 2019 roku 42 badania. Przy jedzeniu z przyjaciółmi uczestnicy wybierali i zjadali więcej niż w pojedynkę (SMD 0,76), a przy jedzeniu z obcymi lub mało znanymi osobami różnicy nie wykazano10. W 2 badaniach efekt mógł częściowo wynikać z dłuższego czasu posiłku i z poczucia, że jedzenie jest w danej sytuacji stosowne.
Stres wiązał się z niewielkim wzrostem spożycia ogółem (g = 0,114) w metaanalizie Hill i współpracowników, która objęła 54 badania i łącznie 119 820 zdrowych dorosłych11. Stres wiązał się też z większym spożyciem żywności niezdrowej i mniejszym zdrowej. Częściowe pozbawienie snu zwiększało w metaanalizie Al Khatib i wsp. spożycie energii o 385 kcal wobec warunków kontrolnych12. Szerzej opisuje to hasło Sen a żywienie.
Czy zasady żywienia w szkole zmieniają to, co jedzą dzieci?
Zasady dotyczące tego, co szkoła podaje i sprzedaje, mogą zmieniać wybrane zachowania żywieniowe dzieci. W metaanalizie 91 interwencji z 2018 roku bezpośrednie podawanie zdrowej żywności, głównie owoców i warzyw, zwiększało spożycie owoców o 0,27 porcji dziennie13.
Interwencje prowadzono w szkołach USA, Kanady, Europy i Nowej Zelandii. Normy dla przekąsek i napojów sprzedawanych w szkole zmniejszały spożycie napojów słodzonych o 0,18 porcji dziennie. Żadna z tych polityk nie zmieniała całkowitego spożycia energii.
Zawodników sportów drużynowych w wieku 12–19 lat dotyczył przegląd zakresu opublikowany w 2026 roku. Czynniki wpływające na sposób odżywiania badano w nim tylko w 5 pracach14. Rodzice, trenerzy i rówieśnicy ułatwiali albo utrudniali trzymanie się zaleceń. Mała dostępność zdrowego jedzenia w domu, w czasie wyjazdów, w szkole i w klubie obniżała jakość diety. Badania otoczenia u młodych sportowców dotyczą jakości diety. W okresie wzrostu nie ogranicza się energii ani nie zbija wagi, a objawy RED-S lub zaburzeń odżywiania wymagają oceny lekarskiej.
Co decyduje o wyborze jedzenia przez sportowców na zawodach?
Na igrzyskach Wspólnoty Narodów w Melbourne (2006) i w Delhi (2010) zawodnicy oceniali w skali 1–5 skład odżywczy (4,22), etap zawodów (4,09), znajomość potrawy (4,07) i porę dnia (4,02) wyżej niż zapach (3,88) i wygląd jedzenia (3,22). Trener i koledzy z drużyny wpływali na wybór słabiej niż pozostałe czynniki15. Ankietę w stołówce wioski wypełniło 769 osób.
Wybór jedzenia przez sportowców w wieku od 16 lat zebrał przegląd zakresu zespołu Pelly z 2022 roku, obejmujący 15 badań2. W większości badań na wybór wpływał wzgląd na wynik i zdrowie, a w różnym stopniu także okres sezonu, doświadczenie, kultura dyscypliny, pochodzenie, płeć i środowisko żywieniowe.
Oceny stołówek różniły się między kolejnymi igrzyskami. Eksperci żywienia sportowego ocenili jedzenie w wiosce olimpijskiej w Rio de Janeiro w 2016 roku na 5 z 10 punktów (mediana), a w Londynie w 2012 roku na 8 z 1016. Zarzucali mało urozmaicone menu, brak produktów dla sportowców i do regeneracji, brak oznaczeń i błędne informacje o wartości odżywczej. Przegląd z 2023 roku (Pelly i wsp.) uznaje środowisko żywieniowe igrzysk olimpijskich i paraolimpijskich za zdolne do korzystnego wpływu na wybory zawodników i drużyn.
Wyjazdy krajowe i zagraniczne, na zawody albo na specjalny trening, na przykład wysokogórski lub w upale, są według przeglądu Halson i wsp. z 2019 roku regularnym wyzwaniem dla wyczynowych zawodników lekkiej atletyki17. Długie przeloty i przejazdy wiążą się ze zmęczeniem i gorszym samopoczuciem ze strony przewodu pokarmowego, a przy zmianie stref czasowych dochodzi zaburzenie rytmu dobowego. Przed wyjazdem autorzy zalecają rozważyć ryzyko dotyczące jakości, ilości, dostępności i higieny miejscowej żywności, a także posiłki w formie bufetu i dostęp do jedzenia między trzema głównymi posiłkami. Według autorów za plan żywienia odpowiada ostatecznie zawodnik, ale udział mają w nim też kierownictwo drużyny i firma cateringowa. Jedzenie między startami opisuje hasło Kilka startów jednego dnia (turniej).
Jak mocne są dowody na wpływ otoczenia na jedzenie?
Wpływ wielkości porcji na spożycie ma dowody umiarkowane. Przegląd Cochrane ocenił ich jakość jako umiarkowaną, ale wyniki dotyczą krótkiego czasu. Dowody dla dostępności i odległości produktów mają pewność niską lub bardzo niską. Wpływ ekranu i towarzystwa opisują metaanalizy głównie badań eksperymentalnych7, 10. Wyniki dla bieżącego posiłku przy telewizji są niespójne7, 8, 9. Dla sportowców dowody są słabe: przeglądy zakresu, ankiety i oceny ekspertów, bez badań podłużnych i interwencyjnych.
Najczęstsze pytania
Czy mniejszy talerz pomaga jeść mniej?
Nie ma na to spójnego potwierdzenia. Większość z 9 eksperymentów zebranych przez Robinsona i współpracowników nie wykazała różnicy w spożyciu między mniejszymi a większymi naczyniami.
Czy w towarzystwie przyjaciół je się więcej?
Tak, według przeglądu 42 badań Ruddocka i wsp. Posiłek z przyjaciółmi wiązał się z większym wyborem i spożyciem jedzenia niż posiłek w samotności (SMD 0,76). Dla towarzystwa obcych lub mało znanych osób takiej różnicy nie wykazano.
Czy krótki sen zwiększa ilość zjadanego jedzenia?
Tak. Według metaanalizy Al Khatib i wsp. częściowe pozbawienie snu podnosiło spożycie energii o 385 kcal w porównaniu z warunkami kontrolnymi.
Co utrudnia sportowcom jedzenie na wyjazdach?
Długie przeloty, zmiana stref czasowych i miejscowa żywność. Według przeglądu Halson i wsp. długie przeloty i przejazdy wiążą się ze zmęczeniem i dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, zmiana stref czasowych zaburza rytm dobowy, a ryzyko dotyczy też jakości, ilości, dostępności i higieny miejscowej żywności.
Zobacz też: Nawyki żywieniowe i zmiana zachowań.
Artykuły: Jedzenie do szkoły dla młodego sportowca.