Doping i lista substancji zakazanych

Jakie są naruszenia przepisów antydopingowych?

Kodeks z 2021 roku wymienia jedenaście naruszeń: - obecność substancji zabronionej, jej metabolitów lub markerów w próbce zawodnika; - użycie lub próba użycia substancji albo metody zabronionej; - unikanie, odmowa albo niepoddanie się pobraniu próbki; - niedopełnienie obowiązków dotyczących informacji o miejscu pobytu, czyli trzy nieudane kontrole lub błędy w zgłoszeniach w ciągu 12 miesięcy u zawodnika z zarejestrowanej grupy kontrolnej; - ingerencja lub próba ingerencji w kontrolę antydopingową; - posiadanie substancji albo metody zabronionej; - handel lub próba handlu; - podanie lub próba podania zawodnikowi środka zabronionego; - współudział lub próba współudziału; - zakazana współpraca zawodowa lub sportowa z osobą z personelu pomocniczego zawodnika, która odbywa karę albo została skazana za czyny odpowiadające dopingowi; - zniechęcanie do zgłaszania naruszeń organom lub odwet za zgłoszenie.

Kodeks przyjmuje zasadę ścisłej odpowiedzialności (ang. strict liability). Zawodnik osobiście odpowiada za to, aby żadna substancja zabroniona nie dostała się do jego organizmu, a do stwierdzenia naruszenia nie trzeba wykazywać zamiaru, winy ani świadomego użycia. Zawodnicy i inne osoby odpowiadają też za znajomość przepisów i listy zabronionej. Część naruszeń, na przykład podanie substancji zawodnikowi lub współudział, może popełnić także osoba inna niż zawodnik.

Co zawiera lista substancji zakazanych WADA?

Lista z 2026 roku dzieli substancje i metody na trzy grupy według tego, kiedy obowiązuje zakaz: - w każdym czasie: substancje niezatwierdzone (S0), środki anaboliczne (S1), hormony peptydowe i czynniki wzrostu (S2), beta-2 agoniści (S3), modulatory hormonów i metabolizmu (S4), diuretyki i środki maskujące (S5) oraz metody: manipulacje krwią (M1), manipulacje chemiczne i fizyczne (M2), doping genowy i komórkowy (M3); - podczas zawodów: stymulanty (S6), narkotyki (S7), kanabinoidy (S8), glikokortykoidy (S9); - tylko w niektórych sportach: beta-blokery (P1), na przykład w łucznictwie, golfie i strzelectwie.

WADA aktualizuje listę co najmniej raz w roku: nową wersję publikuje w październiku, a obowiązuje ona od 1 stycznia³. Oficjalny tekst powstaje po angielsku i francusku, a przy rozbieżnościach rozstrzyga wersja angielska. Hasło opisuje listę na 2026 rok, obowiązującą od 1 stycznia 2026 roku, oraz polskie tłumaczenie listy na 2027 rok, które Polska Agencja Antydopingowa (POLADA) opublikowała 29 października 2026 roku^{2, 4}.

WADA rozważa wpisanie substancji lub metody na listę, gdy spełnia ona dwa z trzech kryteriów: może poprawiać wynik sportowy, stwarza rzeczywiste lub możliwe ryzyko dla zdrowia albo narusza ducha sportu. Na listę trafiają też substancje, które mogą maskować użycie innych środków zabronionych.

Okres zawodów zaczyna się co do zasady o 23:59 w dniu poprzedzającym zawody i trwa do ich końca oraz zakończenia pobierania próbek. Część stymulantów jest zabroniona dopiero powyżej progu stężenia w moczu, na przykład efedryna powyżej 10 μg/ml, a pseudoefedryna powyżej 150 μg/ml. Lista podaje, że substancje z niektórych grup mogą występować w lekach na przeziębienie i grypę, astmę, alergię czy nadciśnienie. POLADA prowadzi bazę leków zabronionych, aktualizowaną co roku według listy WADA⁵.

Podsumowanie zmian na 2027 rok, opublikowane przez POLADA, zaznacza m.in., że peptyd niezatwierdzony do stosowania u ludzi może być substancją zabronioną, nawet jeśli nie wymieniono go na liście z nazwy. Kanabidiol nie jest zabroniony, ale pozyskiwany z konopi może zawierać tetrahydrokanabinol (THC), który pozostaje zabroniony⁴.

Czym jest program monitorujący WADA?

Program monitorujący WADA obejmuje substancje spoza listy zabronionej, które WADA obserwuje, aby wykryć wzorce ich nadużywania w sporcie⁶. W 2026 roku obejmuje między innymi kofeinę, nikotynę i synefrynę, monitorowane tylko w okresie zawodów. Te same stymulanty pozostają w programie monitorującym na 2027 rok. Status kofeiny opisuje hasło Kofeina.

Czy zawodnik może stosować lek z listy zakazanej?

Wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE) pozwala zawodnikowi leczonemu z powodu choroby stosować substancję lub metodę zabronioną bez naruszenia przepisów. Według POLADA zgodę trzeba uzyskać przed pierwszym użyciem substancji lub metody, a TUE z mocą wsteczną przysługuje tylko w określonych sytuacjach, na przykład przy nagłym leczeniu. Zawodnicy klasy krajowej występują do POLADA, a klasy międzynarodowej do federacji międzynarodowej. TUE wymaga łącznie czterech warunków: - substancja lub metoda jest potrzebna do leczenia rozpoznanej choroby potwierdzonej dowodami klinicznymi; - jej użycie nie zwiększy wydolności ponad stan zdrowia po wyleczeniu; - nie ma rozsądnej dozwolonej terapii zastępczej; - potrzeba leczenia nie wynika z wcześniejszego stosowania środka zabronionego bez TUE.

Przy substancjach zabronionych tylko podczas zawodów wniosek składa się co najmniej 30 dni przed kolejnymi zawodami, poza sytuacją nagłą. Komitet TUE przy POLADA rozstrzyga zwykle w ciągu 21 dni od otrzymania kompletnego wniosku.

Jakie kary grożą za doping?

Według Kodeksu z 2021 roku za obecność, użycie lub posiadanie substancji nieokreślonej grozi zakaz startów na 4 lata, chyba że zawodnik wykaże brak zamiaru. Za substancję określoną grożą 4 lata, gdy organizacja antydopingowa wykaże zamiar, a w pozostałych przypadkach 2 lata. Substancje określone nie są przy tym mniej groźne; z większym prawdopodobieństwem przyjmuje się je w celu innym niż poprawa wyniku. Kodeks z 2027 roku, obowiązujący od 1 stycznia 2027 roku, zmienia ten podział. Wprowadza m.in. 3 lata zamiast 4 przy celowym naruszeniu z substancją określoną, gdy zawodnik wykaże, że jej przyjęcie nie miało związku z wynikiem sportowym⁷.

Kodeks definiuje produkt zanieczyszczony jako produkt zawierający substancję zabronioną, której nie ma na etykiecie ani w informacjach dostępnych w rozsądnym wyszukiwaniu w internecie. Gdy zawodnik wykaże, że substancja pochodziła z takiego produktu, a jego wina nie była znaczna, kara wynosi od nagany do 2 lat; nie dotyczy to substancji nadużywanych. Komentarz do Kodeksu przypomina, że zawodnicy przyjmują suplementy diety na własne ryzyko, a wynik pozytywny po źle oznakowanym lub zanieczyszczonym suplemencie nie pozwala uznać całkowitego braku winy.

Dlaczego suplementy diety są ryzykowne dla zawodnika?

Według konsensusu Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) o suplementach z 2018 roku największym problemem zawodników objętych kontrolą antydopingową jest to, że suplementy mogą zawierać substancje zabronione. Z powodu zasady ścisłej odpowiedzialności wynik pozytywny zostaje odnotowany także po nieświadomym przyjęciu⁸. W suplementach znajdowano niezadeklarowane stymulanty, środki anaboliczne, selektywne modulatory receptora androgenowego, diuretyki, środki zmniejszające łaknienie i beta-2 agonistów. Wynik pozytywny może dać nawet ilość zbyt mała, by działać na organizm: dodatek 2,5 µg 19-norandrostendionu do suplementu może spowodować przekroczenie progu 2 ng/ml 19-norandrosteronu, metabolitu świadczącego o nandrolonie, w moczu. Programy niezależnej kontroli produktów pomagają ograniczać ryzyko, ale nie dają pełnej gwarancji.

POLADA podaje, że substancje dodane w 2026 roku jako przykłady do grupy S4 wykryto w suplementach diety, a dwa nowe stymulanty z grupy S6 są sprzedawane jako suplementy⁹. Ryzyko zanieczyszczenia omawia hasło Zanieczyszczone suplementy, a dobór suplementów hasło Suplementy diety w sporcie.

Jak przepisy antydopingowe traktują osoby poniżej 18 lat?

Kodeks uznaje za małoletnie wszystkie osoby poniżej 18 lat. Osobami chronionymi są wszystkie osoby poniżej 16 lat oraz osoby poniżej 18 lat, które nie należą do zarejestrowanej grupy kontrolnej i nie startowały w zawodach międzynarodowych w kategorii open. Osoba chroniona, która wykaże, że jej wina nie była znaczna, może otrzymać karę od nagany do 2 lat, z wyjątkiem naruszeń z substancjami nadużywanymi. Kodeks z 2027 roku zachowuje te definicje. Konsensus MKOl o rozwoju młodych sportowców uznaje zachęcanie młodzieży do suplementów na wynik za niewłaściwe i niedopuszczalne. Zaznacza też, że zawodnicy przyjmujący suplementy ryzykują naruszenie przepisów antydopingowych¹⁰.

Kto zajmuje się zwalczaniem dopingu w Polsce?

POLADA powstała 1 lipca 2017 roku. Wcześniej walką z dopingiem zajmowała się Komisja do Zwalczania Dopingu w Sporcie, działająca pod różnymi nazwami od 1988 roku. POLADA publikuje polskie tłumaczenia listy zabronionej i przyznaje TUE zawodnikom klasy krajowej^{4, 5}. Przy publikacji listy na 2027 rok POLADA przypomina, że nieznajomość przepisów nie zwalnia z obowiązku ich przestrzegania. Według MKOl suplementy u zawodnika objętego kontrolą wymagają starannej oceny korzyści i ryzyka. Plan suplementacji ustala dietetyk (Dieta sportowa online: dietetyk sportowy albo gotowa dieta), a u młodych sportowców podstawą jest jedzenie (Dieta młodego sportowca: basen, mata, hala i dzień zawodów).

Najczęstsze pytania

Czy zawodnik odpowiada za doping, jeśli nie wiedział, co przyjął?

Tak. Według zasady ścisłej odpowiedzialności zawodnik sam odpowiada za każdą substancję zabronioną w swoim organizmie, a naruszenie stwierdza się bez dowodzenia zamiaru, winy czy świadomego użycia.

Od kiedy obowiązuje nowa lista zakazana?

Od 1 stycznia każdego roku. WADA ogłasza nową wersję w październiku i zmienia listę co najmniej raz w roku.

Czy leki na przeziębienie mogą zawierać substancje zakazane?

Tak. Według listy WADA substancje z niektórych grup mogą występować w lekach na przeziębienie i grypę, astmę, alergię czy nadciśnienie. Bazę leków zabronionych prowadzi POLADA.

Czy kanabidiol jest zakazany w sporcie?

Nie. Ryzyko stwarza jednak tetrahydrokanabinol (THC), który pozostaje zabroniony i może się znaleźć w kanabidiolu pozyskiwanym z konopi.

Zobacz też: Suplementy diety w sporcie.

Artykuły: Odżywka białkowa.