Jak czytać wynik kalkulatora stref tętna?
Wynik to tętno maksymalne i tabela czterech stref. Każda strefa to zakres uderzeń serca na minutę, który odpowiada jednemu stopniowi intensywności z tabeli ESC, od małej do bardzo dużej2.
Granice stref odpowiadają progom tlenowemu i beztlenowemu, a obok tętna tabela podaje skalę Borga, czyli punktową ocenę tego, jak ciężki wydaje Ci się wysiłek. Tak wyglądają strefy osoby w wieku 40 lat, z tętnem maksymalnym ze wzoru:
| Strefa | % tętna maksymalnego | Tętno przy 40 latach | % rezerwy tętna | Skala Borga | Co oznacza według ESC |
|---|---|---|---|---|---|
| mała intensywność | poniżej 55% | poniżej 99 ud./min | poniżej 40% | 10–11 | wysiłek poniżej progu tlenowego |
| umiarkowana intensywność | 55–74% | 99–134 ud./min | 40–69% | 12–13 | powyżej progu tlenowego, ale przed strefą beztlenową |
| duża intensywność | 75–90% | 135–162 ud./min | 70–85% | 14–16 | wysiłek blisko progu beztlenowego |
| bardzo duża intensywność | powyżej 90% | 163–180 ud./min | powyżej 85% | 17–19 | wysiłek powyżej progu beztlenowego |
Kolumna z rezerwą tętna, czyli różnicą między tętnem maksymalnym a spoczynkowym, przyda Ci się, gdy wpiszesz tętno spoczynkowe. Podział na stopnie intensywności zależy też od tego, jak długo trwa wysiłek. Granice stref traktuj więc orientacyjnie.
Do czego służy każda strefa tętna?
Mała intensywność to lekki ruch, od umiarkowanej w górę liczą się minuty ruchu zalecane dla zdrowia, a duża i bardzo duża służą też mocniejszym odcinkom. Dorosłym ESC zaleca 150 minut wysiłku o umiarkowanej intensywności tygodniowo albo 75 minut intensywnego.
- Mała intensywność, np. spokojny marsz, też się liczy: według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) każda aktywność jest lepsza niż żadna3.
- Umiarkowana intensywność to wysiłek, przy którym zwykle da się jeszcze rozmawiać.
- Duża i bardzo duża intensywność to szybsze odcinki i interwały.
Po dodatkowe korzyści zdrowotne dorosły może stopniowo zwiększać ruch do 300 minut wysiłku umiarkowanego albo 150 minut intensywnego tygodniowo.
Wyczynowi zawodnicy wytrzymałościowi większość treningów robią spokojnie. U sportowców na poziomie krajowym i międzynarodowym, którzy trenują 10–13 razy w tygodniu, około 80% jednostek to spokojny wysiłek, a około 20% obejmuje mocne odcinki, np. interwały przy około 90% VO2max4. VO2max, czyli pułap tlenowy, to największa ilość tlenu, jaką organizm pobiera w ciągu minuty wysiłku do granic możliwości.
Spokojny i mocny wysiłek rozdziela w tym podziale stężenie mleczanu we krwi, a nie tętno. Nie przekładaj więc tego podziału jeden do jednego na tabelę kalkulatora.
W jakiej strefie tętna spala się najwięcej tłuszczu?
W strefie umiarkowanej. Najwięcej tłuszczu na minutę wysiłku organizm zużywał średnio przy 62–74% tętna maksymalnego: u zdrowych kobiet i mężczyzn na bieżni oraz u średnio wytrenowanych kolarzy5, 6.
Gdy chcesz w czasie treningu spalać jak najwięcej tłuszczu, trzymaj się strefy umiarkowanej. Mocniej nie znaczy tu lepiej: u średnio wytrenowanych kolarzy powyżej około 92% tętna maksymalnego tłuszcz dawał już znikomą część energii5. Ile tłuszczu spalasz w szczycie, to sprawa bardzo indywidualna. Płeć, wydolność i aktywność fizyczna tłumaczą tylko niewielką część różnic między zdrowymi osobami6.
Więcej tłuszczu spalonego w czasie treningu nie oznacza jeszcze większej utraty tkanki tłuszczowej. U dorosłych wysiłek tlenowy na czczo zwiększał spalanie tłuszczu w trakcie ćwiczeń7. U młodych kobiet na diecie redukcyjnej wyraźnej różnicy w zmianie składu ciała między treningiem na czczo a tym samym treningiem po posiłku nie było8. Szerzej opisuje to artykuł Trening na czczo.
Czy przy treningu w wyższych strefach trzeba jeść węglowodany?
Przy długim treningu tak. Przy wysiłku trwającym od godziny do 2,5 h przegląd opublikowany z konsensusem Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) podaje 30–60 g węglowodanów na godzinę, a przy dłuższym do 90 g na godzinę9.
U średnio wytrenowanych kolarzy powyżej strefy umiarkowanej spalanie tłuszczu wyraźnie spadało. Coraz większą część energii dają wtedy węglowodany, w tym glikogen, czyli zapas węglowodanów w mięśniach i wątrobie.
Przy intensywnym wysiłku trwającym około godziny wynik może poprawić już niewielka ilość węglowodanów albo samo płukanie ust napojem z węglowodanami. Gdy celujesz w 90 g na godzinę, wybieraj produkty z mieszanką różnych cukrów, bo mogą się lepiej wchłaniać. Co i kiedy jeść na trasie, opisuje hasło Żywienie w trakcie wysiłku.
Jedzenie na długie treningi w wyższych strefach rozpiszemy razem na konsultacji online.
Jak kalkulator liczy tętno maksymalne i strefy?
Tętno maksymalne kalkulator liczy wzorem Tanaki: 208 − 0,7 × wiek. Strefy to procent tętna maksymalnego, a po wpisaniu tętna spoczynkowego także procent rezerwy tętna, czyli metoda Karvonena1, 2.
Wzór Tanaki policzono ze średnich tętna maksymalnego zdrowych dorosłych w różnym wieku i sprawdzono w laboratorium1. U zdrowych dorosłych tętno maksymalne zależy głównie od wieku, a nie od płci ani od tego, ile na co dzień się ruszasz. Prawie ten sam wzór, 207 − 0,7 × wiek, wyszedł z wieloletniego śledzenia tych samych osób, którym wielokrotnie robiono próbę wysiłkową10.
Starszy wzór 220 − wiek nie został sprawdzony na grupie z wystarczającą liczbą osób starszych i zaniża u nich tętno maksymalne. Różnicę widać na przykładach (nasze wyliczenie):
| Wiek | 220 − wiek | Wzór Tanaki |
|---|---|---|
| 25 lat | 195 ud./min | 191 ud./min |
| 40 lat | 180 ud./min | 180 ud./min |
| 60 lat | 160 ud./min | 166 ud./min |
Metoda Karvonena dodaje do tętna spoczynkowego procent rezerwy tętna, czyli różnicy tętna maksymalnego i spoczynkowego. Jeśli masz 40 lat i tętno spoczynkowe 60 ud./min, rezerwa wynosi 120 ud./min, a strefa umiarkowana to 108–143 ud./min (nasze wyliczenie) zamiast 99–134 ud./min z procentu tętna maksymalnego. Granice stref kalkulator zaokrągla do pełnego uderzenia na minutę.
Gdy masz wynik próby wysiłkowej, wpisz zmierzone tętno maksymalne. Kalkulator pominie wtedy wzór i policzy strefy z Twojego pomiaru.
Na ile dokładny jest wzór na tętno maksymalne?
Tętno maksymalne ze wzoru jest tylko przybliżeniem. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne nie zaleca wzorów na tętno maksymalne, bo wyniki pojedynczych osób mocno odbiegają od linii wzoru.
Wzór Tanaki mówi, jakie tętno maksymalne ma przeciętna osoba w Twoim wieku. Twoje może być wyższe albo niższe, a razem z nim przesuwają się granice wszystkich stref. Dlatego intensywność treningu najlepiej liczyć jako procent tętna maksymalnego zarejestrowanego w próbie wysiłkowej.
Bez próby wysiłkowej porównuj tętno z odczuciem. Intensywność sprawdzisz też próbą rozmowy albo skalą Borga, np. 12–14 punktów. W tabeli stref to wysiłek od umiarkowanego do początku dużego.
Gdy przy tętnie ze strefy umiarkowanej nie dasz rady powiedzieć kilku zdań, zwolnij i kieruj się odczuciem, a nie liczbą z tabeli.
Kiedy wynik kalkulatora jest niemiarodajny?
Wynik kalkulatora jest niemiarodajny przy chorobie serca, lekach zwalniających tętno, w ciąży i poniżej 18 lat bez wyniku próby wysiłkowej. Kalkulator nie pokazuje wtedy stref: wzór powstał dla zdrowych dorosłych, a w trzech pierwszych sytuacjach intensywność ustala lekarz1, 2.
Choroba serca i leki zwalniające tętno
Jeśli bierzesz beta-blokery, czyli leki zwalniające tętno, ustalanie intensywności wysiłku z tętna budzi zastrzeżenia. Tętno treningowe najlepiej wyznaczyć wtedy w próbie wysiłkowej zrobionej w czasie brania leku. Przy chorobie serca albo układu krążenia zakres wysiłku ustala lekarz prowadzący.
Ciąża
W ciąży intensywność wysiłku lepiej niż tętno może oddać skala Borga albo próba rozmowy11. Zdrowym kobietom w ciąży ESC zaleca 150 minut wysiłku tlenowego o umiarkowanej intensywności tygodniowo. Plan aktywności omów z lekarzem prowadzącym ciążę.
Poniżej 18 lat
Wzory na tętno maksymalne opracowane u dorosłych nie pasują do dzieci i nastolatków. Wzór 220 − wiek zawyżał u nich tętno maksymalne średnio o około 12 ud./min, a wzór Tanaki zaniżał je o około 312.
Bez wyniku próby wysiłkowej kalkulator nie liczy więc stref osobie poniżej 18 lat. Z wynikiem próby liczy strefy z tego pomiaru. Dzieciom i nastolatkom WHO zaleca średnio 60 minut dziennie wysiłku o umiarkowanej albo dużej intensywności.
Jakie błędy psują strefy tętna?
Uważaj na pomiar tętna spoczynkowego i maksymalnego. Tętno spoczynkowe zmierzone zaraz po wejściu po schodach przesuwa w górę granice stref liczonych metodą Karvonena, a najwyższe tętno ze zwykłego treningu nie zastąpi próby wysiłkowej.
Tętno spoczynkowe mierz po kilku minutach spokojnego leżenia albo siedzenia, najlepiej przez kilka dni, i wpisz średnią.
Pomyłki przy wpisywaniu tętna maksymalnego i porównywaniu stref:
- Najwyższe tętno z dowolnego treningu wpisane jako tętno maksymalne. W to pole wpisz wynik próby wysiłkowej. Zwykły trening nie musi dojść do granic Twoich możliwości, więc najwyższa liczba z zegarka może być niższa od Twojego prawdziwego maksimum.
- Porównywanie numerów stref z innym podziałem. Strefa 3 w podziale pięciostrefowym może oznaczać inny zakres tętna niż trzecia strefa w tabeli ESC. Porównuj zakresy uderzeń na minutę.
- Tętno z dwóch różnych metod w jednym planie. Gdy liczysz strefy metodą Karvonena, trzymaj się jej na wszystkich treningach.
Z gabinetu
Strefy ze wzoru traktuję jako przybliżenie, bo dokładne tętno maksymalne pokaże dopiero próba wysiłkowa. Proszę zawodników, żeby porównywali strefy z tym, co czują na treningu: przy wysiłku umiarkowanym da się jeszcze rozmawiać. Przy treningach od godziny do 2,5 h rozpisuję 30–60 g węglowodanów na godzinę. Przy chorobie serca, lekach zwalniających tętno i w ciąży zakres wysiłku zostawiam lekarzowi prowadzącemu.
Najczęstsze pytania o strefy tętna
Jak obliczyć tętno maksymalne bez kalkulatora?
Pomnóż wiek przez 0,7 i odejmij wynik od 208. Dla 30 lat to 208 − 21 = 187 uderzeń na minutę.
Tyle wynosi przeciętne tętno maksymalne osób w tym wieku. Swoje dokładnie zmierzysz w próbie wysiłkowej.
Czy wzór 220 minus wiek jest dobry?
Jest mniej trafny niż wzór Tanaki. U osób starszych 220 − wiek zaniża tętno maksymalne.
Przy 60 latach daje 160 uderzeń na minutę, a wzór Tanaki 166. Oba wzory dają ten sam wynik w wieku 40 lat.
Czy kobiety mają inne tętno maksymalne niż mężczyźni?
Według pracy, z której pochodzi wzór Tanaki, nie. U zdrowych dorosłych tętno maksymalne zależało głównie od wieku, a nie od płci.
Kalkulator nie pyta więc o płeć: kobieta i mężczyzna w tym samym wieku dostaną w nim to samo tętno maksymalne.
Ile jest stref tętna: trzy, cztery czy pięć?
Liczba stref zależy od przyjętego podziału. Kalkulator ma cztery strefy, bo tyle stopni intensywności podaje tabela Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego.
Inne kalkulatory i plany treningowe dzielą tętno na trzy albo pięć stref, z innymi granicami. Dlatego tabela kalkulatora nie przenosi się wprost na plan pisany w innym podziale.
Czym różni się metoda Karvonena od procentu tętna maksymalnego?
Metoda Karvonena bierze pod uwagę tętno spoczynkowe. Liczy procent rezerwy tętna, czyli różnicy między tętnem maksymalnym a spoczynkowym, i dodaje go do tętna spoczynkowego.
Dwie osoby w tym samym wieku, z różnym tętnem spoczynkowym, dostaną więc inne strefy. Tabela stref ma progi dla obu sposobów, dlatego kalkulator pokazuje je obok siebie.
Czy kalkulator tętna liczy spalone kalorie?
Nie. Kalkulator stref tętna liczy tętno maksymalne i zakresy tętna dla czterech stref, dlatego nie pyta o masę ciała.
Wydatek energii na treningu policzy kalkulator spalonych kalorii z rodzaju wysiłku, czasu i masy ciała.
Jak liczymy i skąd te liczby
- Tętno maksymalne: wzór Tanaki, 208 − 0,7 × wiek, opracowany dla zdrowych dorosłych. Wpisany wynik próby wysiłkowej zastępuje wzór.
- Progi stref: tabela wskaźników intensywności wysiłku z wytycznych ESC dotyczących kardiologii sportowej: poniżej 55%, 55–74%, 75–90% i powyżej 90% tętna maksymalnego albo poniżej 40%, 40–69%, 70–85% i powyżej 85% rezerwy tętna.
- Metoda Karvonena: tętno spoczynkowe + procent rezerwy tętna, jak opisuje ESC.
- Bez wyniku: przy chorobie serca, lekach zwalniających tętno i w ciąży2, 11 oraz poniżej 18 lat bez wyniku próby wysiłkowej.
- Zakresy pól: wiek od 10 do 100 lat w pełnych latach, tętno maksymalne z próby od 100 do 230 ud./min, tętno spoczynkowe od 30 do 110 ud./min. Różnica między tętnem maksymalnym a spoczynkowym musi wynosić co najmniej 40 ud./min, inaczej kalkulator prosi o sprawdzenie pomiarów.
Kalkulator nie uwzględnia rodzaju sportu, upału ani zmęczenia, które też zmieniają tętno na treningu.
