Kolarz odpoczywa przy objuczonym rowerze na drewnianym moście o zachodzie słońca.

Maraton i ultramaraton rowerowy: plan jedzenia i picia na trasę

Maraton rowerowy to kilka godzin na szosie albo w terenie, więc plan jedzenia i picia układasz przed startem, tak samo jak przegląd roweru. Na trasie dłuższej niż 2,5 godziny możesz jeść do 90 g węglowodanów na godzinę1. Pij tyle, żeby stracić mniej niż 2% masy ciała, ale nie przybrać na wadze2.

Ultramaraton rowerowy dokłada do jedzenia i picia noc i zmęczenie smaku: po wielu godzinach słodkie żele i napoje mogą przestać smakować3. Plan na dobę jazdy wygląda więc inaczej niż plan na sobotni maraton MTB.

Czym ultramaraton rowerowy różni się od maratonu?

Ultramaraton rowerowy to start trwający co najmniej 6 godzin albo liczący co najmniej 200 km, przejechanych w jednym ciągu. Tak wyznacza granice Światowe Stowarzyszenie Ultrakolarstwa (WUCA)4.

Ultrakolarstwo nie ma jednej, powszechnie przyjętej definicji, dlatego granice bierzemy od WUCA. Krótsze starty, nawet kilkugodzinne, nazywamy po prostu maratonem rowerowym.

Ultramaraton zwykle kończy się niedoborem energii, bo kolarz spala więcej, niż jest w stanie zjeść na trasie. Najlepszego sposobu na zamknięcie tej luki jeszcze nie ustalono. Tym bardziej liczy się plan, który da się zrealizować: jedzenie, które smakuje także w dwunastej godzinie.

Co jeść dzień przed maratonem rowerowym i rano przed startem?

Przez 36–48 godzin przed startem jedz ponad 8 g węglowodanów na kilogram masy ciała dziennie5. Śniadanie z 1–4 g węglowodanów na kilogram zjedz 3–4 godziny przed startem6.

Dla kolarza ważącego 75 kg ponad 8 g na kilogram to według naszego przeliczenia ponad 600 g węglowodanów na dobę w dniach przed startem, a na śniadanie wychodzi 75–300 g. Jak rozpisać te dwa dni na posiłki, pokazuje ładowanie węglowodanami z przykładowym dniem kolarza.

Na śniadanie wybierz węglowodany z małą ilością tłuszczu i błonnika. Błonnik, tłuszcz, białko i fruktoza wiążą się z częstszymi kłopotami z brzuchem w czasie wysiłku7. Zjedz to, co znasz z długich treningów: plan jedzenia na start przećwicz wcześniej wiele razy.

Co jeść na rowerze w trakcie maratonu: ile węglowodanów na godzinę?

Na starcie dłuższym niż godzina celuj w 30–60 g węglowodanów na godzinę. Gdy jedziesz ponad 2,5 godziny, możesz dojść do 90 g na godzinę.

Cel węglowodanów liczysz w gramach na godzinę jazdy, bez przeliczania na kilogramy masy ciała8. Jeśli jedziesz spokojnie, spalasz mniej węglowodanów i możesz zjeść mniej. Przy ilościach powyżej 60 g na godzinę sięgaj po mieszankę glukozy z fruktozą, bo te cukry wchłaniają się w jelicie różnymi drogami.

Węglowodany możesz brać z napoju, żelu albo stałego jedzenia z małą ilością tłuszczu, białka i błonnika. Wybierz to, co lubisz.

Napój sportowy ma 5–8% węglowodanów, a żel około 25 g w saszetce9. Pół litra napoju z 6% węglowodanów to 30 g, a razem z jednym żelem 55 g. Ile żeli zjeść i czym je popijać, rozpisuje artykuł Żele energetyczne na rowerze.

Jak rozplanować jedzenie na maraton rowerowy: 4, 8 i 24 godziny?

Pomnóż cel na godzinę przez czas na trasie. Według naszego przeliczenia na 4 godziny to 120–360 g węglowodanów, na 8 godzin 240–720 g, a na dobę jazdy co najmniej 720 g.

Tabela to nasze przeliczenie zaleceń dla kolarza, który je równo przez każdą godzinę jazdy.

Start Węglowodany na godzinę Razem na trasie Co jeść Picie
maraton, 4 godziny 30–60 g, można do 90 g 120–360 g napój sportowy, żele strata mniej niż 2% masy ciała, bez przybierania na wadze
start 8-godzinny (według WUCA już ultramaraton) 30–60 g, można do 90 g 240–720 g napój, żele i stałe jedzenie z małą ilością tłuszczu i błonnika to samo; sód, gdy mocno się pocisz
ultramaraton, 24 godziny 30–60 g; w startach ultra trwających 12–24 godziny (nie tylko kolarskich, często amatorów) jedzono 30–66 g 720–1440 g to samo i jedzenie wytrawne, gdy słodkie przestaje smakować10 to samo; masa ciała nie powinna rosnąć

Maraton na 4 godziny ze startem o 9:00 może wyglądać tak (kolarz ważący 75 kg, cel około 55 g na godzinę):

  1. 5:00–6:00, śniadanie: 75–300 g węglowodanów, mało tłuszczu i błonnika6, 7.
  2. 9:00–10:00: pół litra napoju z 6% węglowodanów i jeden żel, razem 55 g.
  3. 10:00–12:00: co godzinę to samo; dla odmiany zamiast żelu porcja lekkiego stałego jedzenia.
  4. 12:00–13:00: ostatnia porcja napoju i żel. Na całej trasie to 220 g węglowodanów.
  5. Po mecie: posiłek z 15–25 g białka i z węglowodanami.

Ilość napoju w przykładowym planie na 4 godziny to tylko przykład. Ile naprawdę wypić, zależy od Twojego potu, a brakujące węglowodany możesz wziąć z żeli albo jedzenia. Gotowe zestawy na zwykłe jazdy treningowe po 2–4 godziny, z waflami ryżowymi i domowym izotonikiem, znajdziesz w tekście o jedzeniu na długiej jeździe.

Ile pić na rowerze w maratonie i ile sodu potrzebujesz?

Pij tyle, żeby stracić w trasie mniej niż 2% masy ciała, ale nie przybrać na wadze. Sód dodawaj, gdy mocno się pocisz, zwłaszcza na starcie dłuższym niż około 2 godziny, jak radzi Międzynarodowy Komitet Olimpijski (MKOl).

Dla kolarza ważącego 75 kg utrata 2% masy ciała to według naszego przeliczenia 1,5 kg. Dorośli tracą w wysiłku od 0,5 do 4 litrów potu na godzinę11, dlatego liczbę bidonów musisz ustalić na sobie. Zważ się przed długim treningiem i po nim, jak radzi amerykańskie Krajowe Stowarzyszenie Trenerów Sportowych (NATA): różnica pokaże, ile wody tracisz.

Napój sportowy ma według MKOl 10–35 mmol sodu w litrze. W upale MKOl radzi napój rzadszy, z mniej niż 6% węglowodanów i 0,4–0,85 g sodu na litr, bo taki chętniej się pije12.

Co jeść na ultramaratonie rowerowym, gdy słodkie przestaje smakować?

Do napoju i żeli dołóż stałe jedzenie, także wytrawne i słone. W długich startach słodki smak z czasem się nudzi, a rośnie ochota na wytrawne jedzenie3, 10.

Kolarze górscy w dwóch czeskich wyścigach 24-godzinnych jedli najczęściej banany, batony energetyczne, jabłka i ser, a pili głównie napój izotoniczny13. Najwięcej jedli na początku, a mniej w nocy, w środku i pod koniec wyścigu.

Międzynarodowe Towarzystwo Żywienia Sportowego (ISSN), amerykańskie stowarzyszenie, radzi biegaczom ultra 150–400 kcal i 30–50 g węglowodanów na godzinę z różnych produktów o dużej kaloryczności. Odrębnych zaleceń dla ultramaratonu rowerowego nie znaleźliśmy ani w polskich normach, ani w zaleceniach MKOl, więc te liczby traktuj jako punkt odniesienia z innej dyscypliny.

Punkty odżywcze zmieniają plan. Na starcie z częstymi bufetami jesz to, co na nich leży, a bez nich wszystko wieziesz ze sobą, i od tego zależy, ile i jak regularnie zjesz. Przed startem sprawdź, co będzie na punktach, i przećwicz te produkty na treningu.

Jak jeść w nocy na ultramaratonie i czy pomaga kofeina?

Zaplanuj nocne porcje z góry, bo w nocy kolarze jedzą mniej. Kofeina w małych dawkach, poniżej 3 mg/kg masy ciała, przyjmowana z węglowodanami, może według MKOl pomóc, jeśli sprawdzisz ją wcześniej na treningu.

Kolarze w wyścigach 24-godzinnych jedzą w nocy mniej, co może wynikać z braku nawyku jedzenia o tej porze i z rytmu dobowego, który po wielu godzinach bez snu się rozregulowuje.

Dla kolarza ważącego 75 kg granica 3 mg/kg to według naszego przeliczenia 225 mg kofeiny. Większe dawki, od 9 mg/kg, nie poprawiają wyniku bardziej, a częściej dają nudności, niepokój, bezsenność i pobudzenie.

ISSN uważa kofeinę za przydatną w końcówce ultramaratonu biegowego, zwłaszcza gdy brak snu może zagrażać bezpieczeństwu zawodnika. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) podaje, że jednorazowo do 200 mg kofeiny nie budzi obaw u zdrowych dorosłych, ale już 100 mg przyjęte blisko snu może u części dorosłych wpłynąć na długość i przebieg snu14. Jeśli planujesz krótki sen na trasie, uwzględnij to przy kofeinie, a kiedy i ile spać, ustal z trenerem.

Kofeinę w tabletkach i żelach traktuj jak suplement. Przy kontroli antydopingowej suplement może zawierać substancję zakazaną, której nie ma na etykiecie.

Jak nie popsuć sobie żołądka na długim starcie?

Na trasę bierz produkty, które znasz z treningów, i unikaj dużych ilości błonnika, tłuszczu, białka i fruktozy przed startem i w jego trakcie.

Kłopoty z brzuchem w czasie wysiłku zgłasza 30–50% sportowców. Trening jelita to regularne jedzenie węglowodanów na treningach, dzięki któremu jelito do pewnego stopnia przyzwyczaja się do większych niż zwykle ilości węglowodanów.

Ibuprofen i podobne leki przeciwzapalne mogą zwiększać ryzyko kłopotów z żołądkiem i jelitami. Przed startem nie sięgaj po nie bez zgody lekarza.

Kiedy za dużo wody szkodzi na ultramaratonie?

Woda szkodzi, gdy pijesz więcej, niż tracisz z potem, i przybierasz na wadze w trakcie startu. Spada wtedy stężenie sodu we krwi, a ten stan może zagrażać życiu.

Hiponatremia wysiłkowa to stężenie sodu we krwi poniżej 135 mmol/l w trakcie wysiłku albo do 24 godzin po nim.

Picie według pragnienia chroni przed hiponatremią przy wysiłku krótszym niż 17 godzin w umiarkowanym klimacie, oceniają autorzy przeglądu15. Na starcie dłuższym niż 17 godzin waż się więc na postojach, jeśli możesz: przyrost wagi oznacza, że pijesz za dużo.

Narastający ból głowy, obrzęki dłoni i stóp, dezorientacja albo splątanie po wielu godzinach jazdy wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Dietetyk nie rozpoznaje hiponatremii, robi to lekarz.

Ile wagi tracisz na ultramaratonie i co zjeść po mecie?

Po wyścigach 24-godzinnych kolarze ważyli średnio o 2,0 kg mniej, a kolarki o 0,9 kg, i część tej różnicy to tłuszcz, nie woda. Po mecie zjedz posiłek z 15–25 g białka i węglowodanami.

Po maratonie rowerowym ubytek wagi raczej dobrze oddaje, ile wody Ci ubyło, i może być podstawą do uzupełniania płynów. Według MKOl zwykle wystarczy wypić 100–120% tego, co ubyło: po spadku wagi o 1 kg to 1–1,2 litra.

Po ultramaratonie część ubytku to prawdopodobnie tłuszcz zużyty w trasie, więc sama waga przeszacuje, ile wody Ci brakuje. W kolejnych dniach po mecie liczy się już regeneracja po treningu: jedzenie, picie i sen.

Z gabinetu

Przed maratonem rowerowym siadam z kolarzem do planu na kartce: ile godzin na trasie, ile węglowodanów na każdą godzinę i skąd je weźmie. Proszę, żeby każdy produkt z tej listy sprawdził wcześniej na długim treningu, bo w dniu startu nie ma miejsca na eksperymenty. Na ultramaraton dokładamy coś wytrawnego, bo po wielu godzinach słodkie przestaje wchodzić. Nocne porcje planujemy osobno, bo w nocy łatwo przestać jeść. Kolarzy proszę też, żeby ważyli się przed startem i po nim. Przyrost wagi na mecie oznacza, że pili za dużo, i przy następnym starcie zmieniamy plan picia.

Najczęstsze pytania o jedzenie na maratonie rowerowym

Czy po pięćdziesiątce planować picie na ultramaratonie inaczej?

Tak, bardziej polegaj na ważeniu niż na samym pragnieniu, bo po pięćdziesiątce pragnienie słabiej ostrzega przed odwodnieniem.

Po pięćdziesiątce nerki też gorzej zagęszczają mocz. Cel zostaje ten sam: stracić w trasie mniej niż 2% masy ciała i nie przytyć od nadmiaru wody.

Ile kalorii brakuje po ultramaratonie rowerowym?

Bardzo dużo, bo na trasie trudno zjeść tyle, ile się spala. W przypadku opisanym w przeglądzie badań nad ultrakolarstwem kolarz w wyścigu 24-godzinnym zjadł 5 571 kcal, a jego niedobór energii wyniósł 9 915 kcal.

W ultramaratonach kolarskich i triathlonach ultra niedobór energii bywał około trzy razy większy niż w biegach ultra. Jak go najlepiej zmniejszać, wciąż nie wiadomo.

Czy tabletki z solą chronią przed hiponatremią?

Nie ma na to dobrych dowodów. Przy nadmiarze wypitego płynu sód nie zapobiega spadkowi jego stężenia we krwi, bo o tym stężeniu decyduje głównie ilość wypitego płynu.

Amerykańskie Krajowe Stowarzyszenie Trenerów Sportowych (NATA) nazywa tabletki z solą sposobem anegdotycznym, słabo popartym badaniami. Sód możesz brać z napojem sportowym i jedzeniem, gdy mocno się pocisz.

Czy nastolatek może brać żele z kofeiną na maraton rowerowy?

Węglowodany na trasę nastolatek bierze z napoju, żeli bez kofeiny i zwykłego jedzenia. Kofeinę w żelach i tabletkach można rozważyć tylko przy dużej liczbie godzin ciężkiego, wyczynowego treningu, a decyzję podejmuje dietetyk razem z rodzicem.

EFSA przyjmuje dla dzieci i młodzieży poziom bezpieczeństwa 3 mg kofeiny na kilogram masy ciała na dobę, liczony ze wszystkich źródeł. To granica, poniżej której nie ma obaw, a nie zalecana dawka. Dawkę ustala dietetyk w granicach tego poziomu, a przy chorobach, lekach stałych albo objawach ze strony serca decyduje także lekarz. Produkt powinien być badany na obecność substancji zakazanych i najpierw sprawdzony na treningu, nie na maratonie. W Polsce ustawa o zdrowiu publicznym zakazuje sprzedaży osobom poniżej 18 lat napojów energetycznych z dodatkiem kofeiny lub tauryny16.

Czy kobiety są bardziej narażone na hiponatremię na długim starcie?

Tak, hiponatremię wysiłkową częściej stwierdzano u kobiet niż u mężczyzn. Znacznie obniżony sód we krwi wykrywa się częściej u kobiet, a także częściej po wysiłku dłuższym niż 4 godziny niż po krótszym.

Część badaczy wiąże tę różnicę raczej z masą ciała i czasem na trasie niż z samą płcią. Dlatego każdy, kto jedzie długo, a zwłaszcza kolarka, powinien pilnować, żeby nie przybrać na wadze w trakcie startu.

Wolisz porozmawiać z dietetykiem?

Na konsultacji online ustalisz z Radosławem Siałkowskim, jak jeść pod Twoje treningi i zawody.